Жарыссөздер өткізу әдістемесі

Жарыссөздер өткізу үшін қатысушылардың екі командасы қалыптасады. Әрбір команда 5-7 адамнан (спикерлерден) тұрады. Ойын тақырыбын қорғаушы команда дәлелдеуші (толық түрде жарыссөздер тақырыбында мазмұндалған көзқарастарды аргументтейді), тақырыпты әшкерелеуші команда жоққа шығарушы деп аталады (сарапшылар мен пікірсайысқа қатысушыларға, бұл дәлелдеуші жақтың ұстанымы дұрыс емес немесе өз ұстанымын дәлелдеуші жақтың спикерлерімен аргументтеу екенін дәлелдейді) деп аталады.

Жарыссөздерді таймкипер – регламенттің сақталуын және ойын ережесін бақылайтын адам жүргізеді.

Жарыссөздер келесі регламент бойынша өтеді:

1. Таймкипердің сөйлеген сөзі – 1 минут.

2. Дәлелдеуші командасының сөйлеген сөзі – 11 минут

Дәлелдеуші командасының спикерлері жарыссөздер тақырыбында баяндалған аргументацияны көрсетеді.

3. Сұрақтар раунды – 11 минут

Теріске шығару командасы дәлелдеуші командасына сұрақ қояды. Сұрақтарында дәлелдеуші командасының ұстанымы анықталады. Сұрақтарға дәлелдеуші командасының спикерлері жауап береді.

4. Теріске шығару командасының сөйлеген сөзі – 5 минут

Теріске шығару командасының спикерлері қарама-қарсы тезистің аргументациясын көрсетеді.

5. Сұрақтар раунды – 5 минут

Дәлелдеуші команда теріске шығару командасына сұрақ қояды. Сұрақтарында теріске шығару командасының ұстанымы анықталады.

6. Дәлелдеуші команданың қорытынды сөйлеген сөзі – 4 минут.

Қорытынды сөздерінде дәлелдеуші команда спикерлері теріске шығару командасының аргументтері мен дәлелдемелерін әшкерелейді, растаушы жақтың дәлелдемесін нығайту үшін командалар ұстанымдарының салыстырмалы талдауын ұсынады.

7. Теріске шығару командасының соңғы сөйлеген сөздері – 4 минут.

Қорытынды сөз сөйлегенде теріске шығару командасының спикерлері дәлелдеуші команданың дәлелдері мен дәлелдемелерін жалғанға шығарады, теріске шығарушы желіні күшейту және дәлелдеу үшін командалар ұстанымының салыстырмалы талдауын береді.

8. Қорытындыларын шығару – 4 минут.

Оқушылардың ынтасын арттыру, сұхбатты кеңінен жүргізу үшін барлық командалар жалпы пікірсайысқа қатысу құқығын алады, оған - сұрақтарды тұжырымдау, кезекпен сөз сөйлейтін команда жұптарының ұстанымдарының қысқаша түсіндірмесі енеді.

Жарыс сөздерде сараптама ретінде қазылар алқасының бірнеше тобы сөз сөйлейді.

Бірінші топ – бұл сарапшы-мамандар, оған мәдени мекемелердің, бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері, ғалымдар, политологтар, Корпоративтік университет қызметкерлері шақырылады. Сарапшы-мамандар құрамына қарай жарыс сөздер тақырыбы да қалыптасады.

Мәселелерді шешудің білімдік негізінің жеткіліктілігін, жаңа заманғы контексте олардың ойлану қабілетін бағалайтын сарапшы-мамандардан басқа, жарыс сөз сараптамасына педагогтарды (әдіскерлерді, білім беру мекемелерінің басшыларын) шақырады, олар тұсаукесер мәдениетін, тіл мәдениетін, ақпарат көздерін бағдарлауды, команда жұмысының сапасын тексереді.

Команданың дайындығы мен қызметін бағалау кезінде жарыс сөздердің, төменде 1-кестеде келтірілген бағалау парақтарын қолданады.

9. Төрешілердің (сарапшылардың) сөйлеген сөздері– 5 минут

1-кесте – Жарыс сөздердің бағалау парағы

№	Бағалау параметрі	Белгілері *	Болуы туралы белгілеу
			№ ОУ	№ ОУ
1.	Білімдік негізі	1.Тақырыптың тұсаукесері болғанда нақты фактілерге, маңызды құбылыстар, жаңалықтарға және (немесе) ғылыми ұғымдарға сілтемелер келтіріледі, олардың негізінде мәселе мағынаға ие болуы мүмкін. 2. Пайдаланылатын (фактілер, құбылыстар, ғылыми заңдылықтар) мәселенің ашылуына, оның негізгі сипаттамаларын суреттеуге бағытталған
2.	Аргументация	3.Тақырып белгілі бір тарихи-әлеуметтік контексте ашылады. 4. Пайдаланылған білімдері команда ұстанымын дәлелдеуге мүмкіндік береді.
3.	Тіл мәдениеті	1. Командалардың сөйлеген сөздерінде тілдік қателер мен қарапайым сөз өрнектері жоқ.
4.	Тұсаукесер мәдениеті	2. Команданың сөз сөйлеу мазмұны түсініктілігімен және анықтығымен ерекшеленеді, аяқталған сипат алады: сөз сөйлеуі бар, мәселелерді сипаттау (ы), қорытынды нәтижелер.
5.	Ақпараттар көздерінің алуан түрлілігі	3. Әдебиетке сілтеме, бұқаралық ақпараттар құралының материалдары және (немесе) ақпараттық арналар, жеке мәдени тәжірибеге сілтемелер келтірілген.
	Барлық балл

.   Оқу пікірталастары оқытудың әдістері

Оқу пікірталастары оқытудың сөздік әдістерінің ішінде елеулі орын алады. Оның оқыту процесіндегі ең басты қызметі - танымдық қызығушылықты ынталандыру, студенттерді қандай да мәселе бойынша түрлі ғылыми көзқарастарды белсенді түрде талдауға қатыстыру, басқа жеке тұлғанық және өзінің көзқарастарының негіздерін түсінуге жағдай жасау. Пікір-сайыс өткізу үшін студенттердің дайындығы, талданатын мәселе бойынша кем дегенде екі қарама-қарсы көзқарас болу керек. Білімсіз өткен пікірсайыс жүйесіз мәселеден ауытқып, нәтижесіз өтеді. Оқу пікірсайыстары студенттердің өз ойларын анық және дәл тұжырымдау іскерлігінің болуын, дәйекті дәлелдерді құрастыра білуін талап етіп, оларды ойлауға, өз пікірінің дұрыстығын дәлелдеуге, ой жарыстыруға үйретеді. Оқытушы сөз мәнерінің үлгісі болып, студенттердің ой-пікірлерін тыңдап, оған әдепті түрде түзетулер енгізіп, өз пікірінің ақиқаттығына таласпай, соңғы сөзді айтуға құқығы бар екендігін студенттердің естеріне салуы қажет. Жақсы өткізілген пікірсайыс балаларға білім және тәрбие береді, мәселені терең түсінуге, өз пікірін қорғауға, басқалардың пікірімен санасуға үйретеді.

Кодекстер және оқулықтармен жұмыс – оқытудың маңызды әдісі. Сабақта кодекстермен жұмыс жасау оқытушы басшылығымен жүзеге асады. Одан әрі студенттер кодекспен жұмыс істеуге өздері үйренеді. Баспа материалдарымен өз бетімен жұмыстың кейбір тәсілдері бар. Олар:

•    конспектілеу - кітаптың мазмұнын қысқа баяндау;

•    мәтіннің қарапайым және күрделі жоспарын жасау. Жоспар құру үшін мәтінді оқып болған соң оны бөліктерге бөліп, әр бөлікке атау беру керек;

•    тезистеу - кітаптың негізгі ойларын қысқа баяндау;

•    цитаталау - мәтінді сөзбе сөз көшіру. Міндетті түрде автор, кітап (жұмыс) аты, баспасы, шьққан жылы, беттері көрсетіледі; •    аннотация — мәнді, елеулі мағынасын жоғалтпай мазмұнды қысқа баяндау;

•    рецензиялау - оқу материалы туралы өз ойын қысқа жазу;

•    справка жазу - тапқан кітап, т.б. мағлұмат көзі туралы мәлімет. Анықтамалар статистикалық, библиографиялық (өмірбаяндық, терминологиялық, географиялық, т.б) түрде болады;

•    формалдық-логикалық модель - мәтіннің сызбасы;

•    тақырыптық тезаурус – бөлім, тақырып бойынша негізі ұғымдарды ретке келтіру.

Студенттер үшін білім көзі – бақылау, оқытушы сөзі, баспа материалдары. Оқулықтар, оқу құралдары, ғылыми – көпшілік әдебиеттер және журналдардан оқушылар түрлі ақпараттар алып, сабақта алған білімдерін бекітуге, кеңейтуге және тереңдетуге мүмкіндік алады, өз бетімен білім алу әдістерімен қаруланады. Кітаппен жұмыс әдісін меңгеру үшін ең алдымен оның тәсілдері меңгеріледі.

Кітаппен жұмыс істеу тәсілдерін меңгеруде көп уақыт алатын статикалық оқу үлкен рөл атқарады. Мұндай оқудың мақсаты мәтінді түсіндіру, студенттерге мәтінді толық меңгерту, оған мәтіннің негізгі идеясын ұқтыру. Жаңа ақпаратты түсінудің құнды әдісі – мәтінді талдау.

Оқытушылар кітаптар мен журналдарды тақырыпқа сай қолданады. Осы өздік жұмыстың жиі қолданылатын тәсілдері: 1. Белгілі бір ақпарат алу және оны бекіту мақсатымен кітапты оқып шығу. Осы мақсатқа жету үшін, мұғалім оқушыларға қысқа мерзім ішінде мәтінді қалай түсінуге болатындығын айтады. Әдетте, студенттер мәтінді бір рет оқып шыққан соң, оны талдап, мәтіннің жоспарын жасайды.

2. Түсініксіз сөйлем және сөздердің мағынасын сөздік немесе энциклопедия арқылы ашып, қосымша әдебиеттерден ақпараттар алып, керекті мәліметтерді конспектілеп, оқығанын өз сөзімен айтып көреді. Оқытушы студенттерді мәтіндегі негізгі ойды бөлуге үйрету керек. Жоспар жасау үшін мәтіндер бір-бірімен өзара байланысты бөліктерге бөлінеді де, әр бөлікке атау беріледі.

3. Қосымша әдебиеттерді қолдану үшін оқушылардың өз бетімен жұмыс істеу қабілеті болуы керек. Студенттердің кітаптар мен журналдарды сыни тұрғыдан оқуының да үлкен маңызы бар. Идеялардың матрицасы - әртүрлі авторлардың еңбектеріндегі біртекті ойлар мен құбылыстарға салыстырмалы сипаттама беру. Оқытуда қолданылатын көрнекілік әдістер

Көрнекілік әдісі. Әл-Фараби "Оқытудың негізгі әдісі - көрнекілік" деп, оның мақсаттарын, тәсілдерін (түсіндіру, әсерлендіру, есте қалдыру) ұсынады. Оқу материалын меңгеру көп жағдайда оқыту процесінде қолданылатын көрнекі құралдарға және техникалық құралдарға байланысты.

Көрнекілік әдісі оқытудың сөздік және тәжірибелік әдістерімен өзара байланыста қолданылады және құбылыстармен, объектілермен оқушыларды таныстырранда олардың сезім мүшелеріне әсер етіп, алуан түрлі сурет, көшірме, сызба арқылы құбылыс, процесс, объектілердің символдық бейнелерін немесе оларды табиғи күйінде қабылдайды. Қазіргі мектепте осы мақсатпен экрандық және техникалық құралдар кең қолданылады. Көрнекілік әдістерін шартты түрде екі үлкен топқа бөлуге болады: иллюстрация және демонстрация. Иллюстрация әдісі арқылы оқушыларға иллюстрациялық құралдар – атап айтсақ: плакат, кесте, картина, карта, тақтадағы суреттер, үлгілер көрсетіледі.

Демонстрацияның (көрсету) оқыту әдісі ретіндегі ерекшеліктері

Демонстрация әдісі арқылы заттар мен құбылыстар тәжірибе жасау арқылы немесе техникалық құралдардан, кино-фильмдерден, диафильмдерден көрсетіледі.

Оқу процесіне жаңа техникалық құралдарды енгізу (теледидар, видеомагнитофондар) оқытудың көрнекілік әдісінің мүмкіндіктерін кеңейтеді. Қазіргі уақытта көрнекі құралдың жаңа түрі – жеке тұлғалар қолданатын компьютерлерге ерекше көңіл бөлініп, мектептерде электронды-есептегіш техникасы кабинеттерін құру міндеті шешілуде, оқу процесіне белгілі бір жағдаяттарды және процестерді үлгілеуге мүмкіндік беретін компьютерлерді енгізу міндеті де қолға алынуда. Олар оқушыларға бұрын оқулық мәтінінен меңгерілген көптеген процестерді қозғалыста, көрнекі түрде көруге мүмкіндік береді. Компьютерлер, көрнекілік әдістерінің оқыту процесіндегі мүмкіндіктерін елеулі түрде кеңейтеді.

Оқытудың көрнекілік әдісінің шарттарды:

•    көрнекіліктің студенттердің жасына сәйкестігі;

•    көрнекілікті сабақтың керек сәтінде қолдану;

•    демонстрацияланған затты барлық студенттердің көруі;

•    иллюстрацияның ең бастысын, мәндісін нақты бөлу;

•    құбылыстарды демонстрациялау кезінде берілетін түсініктерді мұқият ойластыру;

•    демонстрацияланатын көрнекіліктің оқу материалы мазмұнымен сәйкес келуі;

•    көрнекі құрал мен демонстрациялық қондырғылардан керекті мәліметтерді табуға студенттерді қатыстыру.

Түсіндірмелі-иллюстративтік әдіс арқылы адамзат жинақтаған тәжірибені аз уақыт ішінде беруге болады. Оның пайдасы ғасырлар бойы тексерілген және көп елдерде қолданылады.

Көп ғасырлар бойы білім беру үшін мұғалімнің сөзі, оқу кітаптары, жұтаңдау көрнекі құралдар қолданылады. Қазір ақпараттар техникалық құралдар арқылы да берілуде. Олар арқылы ғалымдармен, жазушылармен, суретшілермен, әртістермен, конструкторлармен, т.б. кездесу өткізуге болады.

Оқу кинолары, телехабарлары зат және құбылысты жақсы қабылдап, түсінуге көмектеседі. Олар арқылы өсімдіктің қалай өсетінін, ғарыштағы микроағзалардағы құбылыстарды көреді. Жұмыс істеп тұрған үлгілерді, табиғи объектілерді демонстрациялауды кең қолдану керек.

Түсіндермелі-иллюстративтік әдіс кең тараған. Ол арқылы білім "дайын" күйінде беріледі. Мұғалім материалды қабылдауға көмектеседі, оны оқушылар түсініп, естерінде қалдырады. Бұл әдісті шектен тыс қолдануға болмайды. Репродуктивтік әдіс. Бұл әдіс арқылы мұғалім оқушының іскерлігін және дағдыларын қалыптастырып, тапсырмалар беріп, өзі меңгерткен білімді, үйреткен іскерлік дағдыларын оқушыларға қайталатады.