Ұлттық теңгеміз туралы

Әрбір елдің тағдырында үлкен тарих, шежіре жатыр. Ал біздің еліміз үшін ХХ ғасырдың маңызы зор. Себебі, еліміз тәуелсіздік алып, сол тәуелсіздіктің белгілеріне ие болдық. Біздің ұлттық бейнемізді, болмысымызды, тарихымызды көрсететін рәміздеріміз бар. Елтаңба, Әнұран және Туымызбен бірге тағы бір белгі – ұлттық теңгеміз бар. Ұлттық теңге 1993 жылы 15 қарашада дүниеге келді.

Теңгенің авторы болу бақыты қылқалам шеберлері Қайролла Ғабжалилов пен Мендібай Әлиннің үлесіне тиді. Олар Ұлыбританияның дымқыл ауасын жұтып, үлкен еңбектерінің нәтижесін елге жеткізді.

Адамдардың ішкі сырын білуге болады, ал теңгедегі 16-ға жуық құпия белгіні үкінің көзімен қарасаңыз да, байқай алмайсыз. Қазақстан теңгесі қазіргі ақша жасау технологиясының соңғы жетістіктеріне сүйеніп жасалған.

Біз мемлекеттік рәміздерді және ұлттық теңгемізді құрметтейміз. Себебі, теңге – тәуелсіздіктің үлкен бір белгісі, әрі халық үшін ХХ-шы ғасырдғы үлкен жетістік.

Тапсырмалар.

1. Мәтінді оқып аударыңыз.

2. Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.

ҚР мемлекеттік рәміздеріне нелер жатады?

Ұлттық теңге қай жылы қай айда дүниеге келді?

Теңгенің авторлары кімдер?

Теңге ненің белгісі?

3. Мәтін бойынша сұхбат құрастырыңыз.

Болат өндірудің мартен әдісі

Болат өндірудің мартен әдісі кеңінен таралған. Осы әдіспен ТМД елдерінде болаттың 80 пайызы өндіріледі. 1864 жылы француз инженерлері әкелі-балалы Пьер және Эмиль Мартендер өндірістің механикалық қалдықтары мен шойынды қосып балқытып болат алу жолын ұсынады. Солардың құрметіне «Болат өндірудің мартен әдісі», «Мартен процесі», «Мартен пеші», «Мартен болаты» деген атаулар бар.

Жалынды пештерде шойын мен болат сынықтарынан құйма болат өндіруді 1722 жылы Реомюр ұсынды.

Ресейде алғаш мартен пешін 1869-1870 жылдары Сормово зауытында әйгілі металлургтер Износков пен Кузнецовтар басшылық етуімен салынды. Тұңғыш салынған пештің сыйымдылығы 2,5 тонна болып, өндірістік пештердің сыйымдылығы 20 тоннадан аспайтын. Қазіргі кезде сыйымдылығы 900-950 тонна, жылына 1 млн. тоннаға жуық болат өндіретін мартен пештері бар.

1894 жылы орыс металлургтері ағайынды А.М. және Ю.М. Горяиновтар алғаш рет мартен технологиясына балқыған шойын қосып балқытып сапалы болат өндіруді жетілдіреді.

Бұл пештің шихта материалы ретінде шойын, болат сынықтары, темір рудасы, балқыған шойын пайдаланылады. Отын ретінде табиғи газ, мазут, кокс және домна газы қолданылады.

Тапсырмалар:

1. Мәтінді тыңдаңыз, оқыңыз, аударыңыз.

2. Мәтінге жоспар құрыңыз.

3. Мына сөйлемдердегі көп нүктенің орнына мәтіндегі тиісті сөзді жазыңыз.

1) Болат өндірудің ... әдісі кеңінен таралған, осы әдіспен ТМД елдерінде болаттың .... өндіріледі.

2) Жалынды пештерде ... мен ... сынықтарынан құйма болат өндіруді ... жылы Реомюр ұсынды.

3) Бұл пештің ... материалы ретінде шойын, болат сынықтары, темір рудасы, .... шойын пайдалынылады.

4. Мына сөздерге синоним жазыңыз.

Әдіс, құрметтеу, әйгілі, тұңғыш,, үлкен.

5. Сұхбатты рөлге бөліп оқыңыз.

- Болат өндірудің қандай әдісін білесің?

- Болат өндірудің кеңінен таралған Мартен әдісін білемін.

- Ресейде алғаш мартен пешін қай жылдары және кімдердің басшылығымен салынды?

- Әйгілі металлургтер Износков пен Кузнецовтардың басшылығымен 1869-1870 жылдары салынды.

- Тұңғыш салынған пештің сыйымдылығы қанша тонна?

- Тұңғыш салынған пештің сыйымдылығы 2,5 тонна.

- Қазіргі пештің сыйымдылықтары қанша?

- Қазіргі пештердің сыйымдылықтары 900-950 тонна.

- Мартен пештері жылына қанша тонна болат береді?

- Жылына 1млн. тоннаға жуық болат өндіреді.

6. Жұптастырыңыз және тексеріңіз.

мартен өндіру

француз салынған

болат инженерлері

жалынды табиғи газ

тұңғыш әдісі

отын пештерде

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Нығметова Н.Т., Нұржанова Қ.Қ.Студенттердің дербес жұмысына арналған мәтіндер жинағы Қарағанды, ҚарМТУ, 2008.

2. Нұрғожина Г.М., Кинбаева А.Б., Әбілқасов Ғ.М. Қазақ тілі және елтану. Оқу құралы. Қарағанды: ҚарМТУ, 2007.

3.Нұрпейісова С.К., Күлейменова Л.М. Техникалық мәтіндер жинағы (машина жасау факультетінің студенттеріне арналған көмекші құрал) Қарағанды, ҚарМТУ, 2009.

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары (1-тақырып) [қосымша 14, 16, 18, 23, 24, 26 ]

1. «Ақша қызметі» тақырыбына әңгіме жазу.

2. «Теңге – ұлттық валюта» реферат.

3. «Болат өндірудің мартен әдісі» сұқбат.

10-тақырып Қазақстанның географиялық орны. Қазақстан климаты. Жезқазған. Салалас құрмалас сөйлем. Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем.

Практикалық (семинарлық) сабақтың жоспары

1. Салалас құрмалас сөйлем. Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем. Қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдерді қайталау.

2. Лексикалық тақырыптар бойынша сұрақ-жауап, әңгімелесу.

3. Жаңа сөздермен жұмыс жүргізу.

4. Сөздікті пайдалана отырып, техникалық мәтіндерді аударту.