Қазақстанның географиялық орны

Қазақстанның жер беті әр алуан. Онда басын мұз басқан биік таулар да, биіктігі орташа таулы қыраттар да, кең-байтақ жазықтар мен ойпаттар да бар.

Қазақстан Евразия материгінің ортасында орналасқан.

Қазақстан Республикасы солтүстігінде Ресеймен, оңтүстігінде Өзбекстан, Қырғызстан және Түркменстанмен шектеседі. Республика шығысында Қытай мемлекетімен, ал батысында Каспий теңізімен шектеседі.

Жерінің көлемі 2724,9 мың шаршы км. Республиканың оңтүстік-батысында Маңғыстау түбегі орналасқан. Қазақстанның оңтүстік –шығысында биіктігі 7000 м жететін Хан-Тәңірі тау массиві бар. Арал теңізінен солтүстікке қарай Үлкен және Кіші Борсыққұм массивтері және Арал маңы Қарақұмы жатыр.

Қазақстанның орталық бөлігін Сарыарқа алып жатыр. Сарыарқада Қарқаралы, Ұлытау тау массивтері бар. Сарыарқаның оңтүстік бөлігі бірте-бірте сусыз шөл Бетпақдалаға ұласады.Оның оңтүстігінде Мойынқұм жатыр. Бетпақдаланың шығысында үлкен аймақ бар. Ол аймақ Балқаш көліне құятын 7 өзенге байланысты Жетісу деп аталады.

Тапсырмалар:

1. Мәтінді оқып, аударыңыз.

2. Мәтін бойынша сұрақтар құрастырыңыз.

3. Мәтін бойынша сөздік жасаңыз.

4. Мына сөз тіркестерімен сөйлемдер құрастырыңыз: тау массиві, үлкен аймақ, Сарыарқа даласы,әдемі табиғат, ұлан-байтақ дала, биік тау

Қазақстан климаты

Қазақстан климаты шұғыл континентті құрғақ келеді, сондықтан өзен торы, әсіресе орталық бөлігінде аз.

Еліміздің ірі өзендері Ертіс, Жайық, Іле, Сырдария, Тобыл, Есіл бүкіл жыл бойына мол су деңгейлерін сақтайды. Қазақстан көлдерінің гидрологиялық ерекшелігі – деңгейлерінің маусымдық және жылдық ауытқу мөлшерінің өте жоғары болуы. Шағын көлдер қуан жылдары түгелдей тартылып, құрғап қалады. Басты көл айдындары – Балқаш, Алакөл, Зайсан, Теңіз, Сілеті. Орта ендіктерде орналасуына байланысты Қазақстанда қоңыржай белдеудің табиғат зоналары таралған. Қиыр солтүстігінде орманды – дала зонасы қалыптасқан; бұл оңтүстікке қарай далаға, шөлейтке және шөлге ауысады. Қазақстанның шығыс және оңтүстік-шығыс бөліктерінде биік таулы аймақтар алып жатыр. Бұл өңірлердегі тау массивтері жер асты су қорына бастау беретін ылғалдың қуатты конденсаторы болып есептелінеді. Қазақстан жер аумағының 3,3-інде орман. Ормандарда негізінен жапырақты және қылқан жапырақты ағаш алқабы бсым өседі.

Тапсырмалар.

1. Мәтінді оқып аударыңыз.

2. Мәтін бойынша 20 сөздік құрастырыңыз.

3. Мәтіннен сөз тіркестерін теріп жазып, сөйлем құрастырыңыз.

ЖЕЗҚАЗҒАН

Жезқазған аймағы 312,4 мың шаршы шақырым жерді алып жатыр. Ірі аймақтық орталықтарының бірі мыс өндірудің әлемдегі ең қуатты орны Жезқазған қаласы болып есептеледі.

Оның қалыптасуы ұлы қазақ кен зерттеушісі және ғалымы Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың есімімен тығыз байланысты.

1995 жылға дейін «Жезқазғантүстімет» комбинаты жұмыс істеп келді. Кейін бұл комбинат «Қазақмыс» корпорациясы болып құрылды. Бұл корпарация қаланың дамуына көп күш жұмсады.

Қазірде тек Жезқазған аймағы корпорация кәсіпорындарының өздері ғана жылына 240 мың тонна катод мысын береді. 100 миллиард теңгенің өнеркәсіп өнімдерін шығарды. Экономикаға инвестициялар тарту деңгейі де өсіп келеді. Қаржы-қаражат негізінен металлургиялық және байыту өндірісін қайта дамытуға, мыс кеніштері мен шахталарын салуға және сондай-ақ қалалар мен кенттердің әлеуметтік салаларын дамытуға жұмсалады.

Тапсырмалар:

1. Мәтінді бөлімге бөліп оқыңыз, аударыңыз.

2. Сұхбатты оқыңыз, өзара жалғастырып сөйлесіңіздер.

- Мыс өндіруден әлемдегі ең қуатты қай қала?

- Жезқазған қаласы мыс өндірудің ең ірі орталығы.

- Оның қалыптасуы кімнің есімімен тығыз байланысты?

- Жезқазған қаласының қалыптасуы ұлы ғалым Қ.И. Сәтбаевтың есімімен тығыз байланысты.

- -------------------------------------------------------------------------------------------------

- -------------------------------------------------------------------------------------------------

4. Кластерді толтырыңыз.

5. Синтаксистік талдау жасаңыз.

Ірі аймақтық орталықтарының бірі мыс өндірудің әлемдегі ең қуатты орны Жезқазған қаласы болып есептеледі.

Ұсынылатын әдебиеттер:

1. Нығметова Н.Т., Нұржанова Қ.Қ.Студенттердің дербес жұмысына арналған мәтіндер жинағы Қарағанды, ҚарМТУ, 2008.

2. Нұрғожина Г.М., Кинбаева А.Б., Әбілқасов Ғ.М. Қазақ тілі және елтану. Оқу құралы. Қарағанды: ҚарМТУ, 2007.

3. Жүкебаева Т.Ж., Атамбаев Ж.Н., Сүйесінова Г.И. Металлография. Оқу құралы. Қарағанды: ҚарМТУ, 2004.

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары (1-тақырып) [қосымша 14, 16, 18, 23, 24, 26 ]

1. «Қазақстанның географиялық орны» тақырыбына буклет жасау.

2. «Қазақстан климаты» тақырыбына слайд жасау.

3. «Жезқазған» тақырыбына слайд, реферат жазу.

.

11-тақырып Қазақстан экологиясы. Қазақстанның табиғатын қорғау. Металлургия астанасы - Теміртау. Салалас құрмалас сөйлем. Талғаулықты салалас сөйлем. Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем.

Практикалық (семинарлық) сабақтың жоспары

1. Салалас құрмалас сөйлем. Талғаулықты салалас сөйлем. Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлемдерді қайталау.

2. Лексикалық тақырыптар бойынша сұрақ-жауап, әңгімелесу.

3. Жаңа сөздермен жұмыс жүргізу.

4. Сөздікті пайдалана отырып, техникалық мәтіндерді аударту.