60. Эубактериялар (грациликуттер, фирмикуттер) олардың ерекшелігі

Эубактерия (Eubacteria) - большая группа бактерий с жесткими клеточными стенками, обычно имеющих жгутики для передвижения. Эта группа включает в себя так называемые настоящие бактерии, за исключением тех, которые имеют гибкие клеточные стенки (например, спирохеты и микоплазмы). Эубактериялы клеткалардың құрылыстары олардың құрамы мен аткаратын кызметіне қарай екі топқа бөлінеді.

1. Барлық прокариотты клеткаларға тән, тіршілік үшін маңызды қызмет аткаратындар.

2. Барлық прокариотты клеткаларға тән емес, тек арнайы қызмет аткаратындар.

Грацикулитті грам теріс және кейбір фирмакутты грам он бактериялардығ бір пептидтеріндегі ДАПы баска пептидтегі Д-аланинмен тікелей бпайланысады.

Грацикулитты клетка қабықшасы- бактериялардыңклетка қабықшасының құрамына кіретін компоненттердің мөлшері мен ғана емес , жалпы компоненттердің санымен де ерекшеленедң. Мысалы, грам он бактерияларга караганда, грам теріс бактерияларда пептидогликан және полисахарид бірнеше есе аз, ал белок пен липидтер, керісінше көп мөлшерде кездеседі.

Фирмакутты клетка кабықшасы. Клетка кабыкшасы калың цитоплазмалық мембранага тығыз жанаскан, диаметрі 1-6нм-ге тең саңылаулары бар губкалы құрылымда болады. Қабықшаның қалыңдығы 30-80нм аралығында –згереді.ү 61. Бактериялар морфологиясы: шиыршықталған бактериялар(спмириллалар, спирохеталар)

Бактериялар (гр. bakterion -таяқша) — тек микроскопта ғана көрінетін аса ұсақ микробтар және олар көптеген әр алуан аурулар туғызады. Бактерия - бір жасушалы ағза, көбісі таяқша пішінді болып келеді. Бактерия негізінен түссіз тек кейбіреулерінде ғана аздап бояғыш заттар кездеседі.Фотосинтез құбылысы жүретін көк -жасыл қызыл түсті өкілдерін цианобактериялар деп атайды; ядросы, митахондриясы, пластидтері қалыптаспаған өте кішкентай біржасушапы ағзалар.

Спирохеты (лат. Spirochaetales) — порядок бактерий с длинными (3—500 мкм) и тонкими (0,1—1,5 мкм) спирально (греч. σπειρα«завиток») закрученными (один и более виток спирали) клетками.

Грамотрицательны, хемоорганогетеротрофы. Подвижны, размножаются поперечным делением. Эндоспор не образуют.

Встречаются как аэробные виды, так и анаэробные и факультативно-анаэробные. Спирохеты встречаются в почве, воде, других организмах.

СПИРИЛЛЫ, грамотрицательные бактерии, имеющие форму спирально извитых палочек. Размер 0,6–3 ґ ґ 1—50 мкм. Обитают в водной среде. Подвижны (совершают винтообразные движения с помощью полярных жгутиков). Некоторые болезнетворны.

62. Бактерияларды дифференциялдану типтрі: тыныш күйіндегі формалар (эндоспоралар, цисталар, акинеталар)

Бактериялардың дифференциялдану типтері

Морфологиялық дифференцияланған жасушалар. Эубактериялардың әртүрлі өкілдерінде морфологиялық дифференцияланған жасушалардың түзілуі 7 кестеде жинақталған. Мұндай құрылымдардың көпшілігі тыныштықтағы жасушалар қатарына жатады, олардың қызметі ұзақ уақыт бойы қолайсыз жағдайларда түрдің өмір сүруін қамтамасыз ету. Бұл грамоң бактериялар қатарының эндоспоралары, азотобактериялар цисталары және микобактериялар, цианобактериялар, метилтрофты және фототрофты бактериялардың және өкілдерінің экзоспоралары, актиномицеттердің экзо және эндо споралары. Қалыпты жағдайға түскен соң формалар вегетативті жасушаларға бастау алып өседі. Басқа морфологиялық дифференцияланған жасушалар көбею қызметін атқарады. Оларға мысылы цианобактериялар жатады.

Морфологиялық дифференцияланған эубактерия жасушалары

Арнайы жасушалар	Олар көрінген эубактериялар өкілдері
Эндоспоралар	Bacillus, Clostridium, Desulfotomaculum, Sporosarcina, кейбір актиномицеттер
Экзоспоры	көптеген актиномицеттердің кейбір түрлері Methylosinus, Rhodomicrobium,
Цисталар	миксобактериялар, жылжымалы бактериялар, Azotobacter, Bdellovibrio
Бактероидтар	Түйнек бактериялар
Гетероцисталар, акинеттер, баеоциттер, гормогониялар	Цианобактериялар

Цисталар эубактериялардың әртүрлі топтарында кездеседі: азотобактериялар, спирохиттер, микобактериялар, миксоспоралылар деп аталатын көптеген микобактерияларда цисталардың түзілуі – олардың тіршілік циклінің соңғы сатысы

Белсенді көбею сатысы аяқталған соң миксобактерия жасушалары бірге жиналып, жай немесе тармақталған сабақтарда субстрат бетіне көтерілетін жасушалар немесе аса дифференцияланған құрылымдардың шырышты массасы тұқымдық денелер деп аталатындарды түзеді. Тұқымдық денелер ішінде жасушалар тыныштық күйге өтеді. Бір түрінде цисталар вегетативті жасушалардан морфологиялық ерекшеленеді, екіншілерінде олардың түзілуі елеулі морфологиялық және құрылымдық өзгерістер мен қоса өтуі мүмкін: вегетативті жасуша қабырғасы жұқарады, нәтижесінде оптикалық тығыз, жарықты шағылыстыратын, капсуламен қоршалған таяқшалар немесе дөңгелек пішін қалыптасады (сурет 20, А). Миксоспоралардың түзілуі ақуыздың синтезімен қоса жүреді, демек қалыптасқан миксоспора құрамында шамамен 13 қайта синтезделген ақуыз болады. ДНК синтезделмейді, ол бастапқы вегетативті жасушалардан өтеді. Миксоспоралардың генетикалық аппараты вегетативті клетка хромосомдарының үш немесе төрт қатынасымен келтірілуі мүмкін. Миксобактерия цисталары вегетативті жасушаларға қарағанда ол әртүрлі физикалық әсерлерге тұрақтылау.

Азот бактерияларда цисталардың түзілуі жасуша морфологиясының өзгеруімен, цитоплазмада көп мөлшерде поли-b-оксимай қышқылы грануларының жинақталуымен қоса жүреді, бір мезгілде қосымша жасушалы жабындардың синтезі өтеді, құрылымдық және химиялық құрамымен ерекшеленетін жасушалы қабырғаға қатысты сыртқы (экзина) және ішкі (интина)

Эндоспоралар. Қолайсыз факторлар әсерінен жоғары тұрақтылыққа ие кейбір цианобактериялардың тыныштықтағы жасушалары акинеттер болып табылады. Олар тұжырым бойынша вегетативті жасушалардан ірілеу, ұзынырақ немесе сфералы формаға ие, құрылымы гранулалы және қалың қабықшасы бар.

Эндоспоралар түзілу – прокариоттар әлемінде орын алатын процесс. Бактериялды эндоспоралар – эндогенді қалыптасатын грамоң эубактериялардың тыныштықтағы жасушаларының айрықша типі, яғни вегетативті жасушалар үшін қалыпты мөлшерде өкілімен бітетін жоғары температуралар мен радиация мөлшеріне тұрақтылыққа ие аналық жасуша (спорангия) цитоплазмасының ішінде (сурет 20,г). Эндоспораларға тағы да протопластың айрықша физикалық күйі тән. Олардың ішінде таяқша тәрізді, сфералы, мицелиалды формалары, спириллалар мен жіпшелі ағзалар бар. Олардың бәрін грамоң эубактерияға тән жасуша қабықшасының құрылысы бар.

Эндоспоралардың спора түзу процесі Bacillus және Clostridium өкілдерінде жақсы зерттелген. Әрбір бактериалды жасушада бір эндоспора қалыптасады. Спора түзудің бірінші қадамы спораланушы жасушаның ұзын осі бойымен түзілетін вегетативті жасушаның ядролық затының морфологиясының өзгеруі болып табылады (сурет 21).

Көптеген бактерияларда спора жабыны үстінде тағы да бір құрылым – экзоспора қалыптасады, оның құрылысы бактерия түріне байланысты әртүрлі болады. Көбіне эндоспориум көп қабатты, әрбір қабатына нәзік құрылым тән. Эндоспора протопластын қоршайтын барлық қабаттар аналық жасуша ішінде болады. Олардың үлесіне шамамен спораның құрғақ затының жартысы тиеді. Спора қалыптасып болған соң аналық жасуша қабырғасы бұзылады да, спора ортаға шашылады.

Споралық жабындар негізінен ақуыздар мен аз ғана мөлшердегі липидтер және гликолидтерден тұрады. Жабын ақуыздарының қолайсыз орта әсеріне тұрақтылығы жоғары және споралардың, басқа да зиянды факторлардан қорғауын қамтамасыз етеді, сондай ақ спораны алдын ала өсуден қорғайды.

Тыныштықтағы жасушалардың түзілуіне ықпал ететін жағдайлар осы уақытқа дейін жеткілікті зерттелмеген. Қолайлы факторлар категориясына белгілі бір ортаның қоректік заттарының болуы немесе болмауы, температура, орта қышқылдығы, аэрациялау шарты жатады. Мысылы, миксобактерияларда цисталардың қалыптасуына орта глицерин, аминқышқылдарының болуы ықпал етеді.

Акине́ты (от греч. Akinetos — неподвижный) — покоящиеся клетки цианобактерий с утолщённой оболочкой, большим количеством запасных питательных веществ и пигментов. Образуются из вегетативных клеток и служат для переживания неблагоприятных условий (устойчивы к пониженным температурам и высушиванию) и размножения. Акинеты обычно сравнивают с эндоспорамиграмположительных бактерий. Однако, в отличие от эндоспор, акинеты метаболически активны, не так хорошо устойчивы к экстремальным условиям среды. Акинеты бывают только у тех цианобактерий, которые формируют гетероцисты.^[2]

Акинеты, как правило, заметно крупнее вегетативных клеток, имеют продолговатую или сферическую форму, гранулированное содержимое и толстую многослойную оболочку. Оболочки акинет содержат больше липидов и полисахаридов, а цитоплазма — меньше воды, чем вегетативные клетки. Скоростьфотосинтеза в акинетах ниже, а дыхания выше, чем в вегетативных клетках.