Глоссарий

Аберрация – хромосоманың немесе хроматидтің өзгерген құрылымы. Аберрация хромосомалар мен хроматидтердің үзілуі және онан соң үзілген ұштарының жаңа үйлесімде қайтадан қосылуы нәтижесінде пайда болады.

Автополиплоид – бастапқы түрдің геномын еселеп көбейту негізінде алынған ағза.

Адаптация – бейімделушілік, ағзаның өздеріндегі немесе жаңадан түзілген белгілерінің арқасында ортаның дәл қазіргі жағдайларына тіршілік етуге мүмкіндік беретін қаблеттілік.

Аллеломорф - гомологтық хромосомалардың гомологиялық учаскелерінде орналасқан гендердің жұп аллельдерінің бірі.

Аллель - гомологтық хромосомалардың гомологиялық учаскілерінде орналасқан геннің әртүрлі күйі. Мысалы, А-геннің доминантты күйі, а-сол геннің рецессивті күйі.

Аллополиплоид – әр түрге жататын ағзалар геномдарының еселеп көбеюі негізінде пайда болатын ағза.

Анафаза – жасуша ядросының митоздық және мейоздық бөлінуі сатыларының бірі.

Анеуплоидтар – негізгі гаплоидты санға еселі емес хромосомалары бар ағзалар немесе жасушалар.

Антимутагендер - мутация немесе тұқым қуалайтын өзгергіштік тудыратын физикалық немесе химилық заттарға қарама-қарсы әсер етуші заттар.

Аутбридинг- аса тығыз туыстық қатынаста тұрмайтын дарабастарды шағылыстыру. Бұған қарама-қарсы ұғымдар-инбридинг.

Аутосомалар - жыныс хромосомаларынан (Х және У) басқалары осылайша аутосомалар деп аталады.

Бивалент – диплоидты организмнің мейоздық бөлінуі кезіндегі конъюгацияланушы екі гомологтық хромосомалар. Қалыпты жағдайда биваленттердің саны хромосомалардың гаплоидты жиынтығы санына тең болады. Мысал: адамда 2n=46, n=23, демек 23 бивалент түзеді.

Биотип - генотиптері бірдей дарабастардың жиынтығы.

Будан – генетикалық өзгеше ата- аналар формаларын шағылыстыру нәтижесінде алынатын дарабас.

Будандастыру – бір немесе бірнеше белгілері, аллельдері мен гендері, хромосомаларының құрылысы бойынша өзгеше өсімдіктерді немесе жануарларды шағылыстыру.

Вариация - дарабстар арасындағы немесе олардың сандық, сапалық белгілері арасындағы өзгешеліктердің (айырмашылықтардың ) көрінуі.

Вирус- нуклеин қышқылдары мен (ДНҚ немесе РНҚ) белоктардан тұратын және жасуша қожасының ішінде көбейетін инфекциялы ағза.

Гаметогенез - гаметалардың түзілу процесі.

Гаплоид - жасушалары бір ғана геномнан тұратын, яғни әрбір хромосома тек бір рет қана кездесетін ағза. Бұл дарабастардағы хромосомалар жиынтығы гаплоидты деп аталады да, оны «n» символы арқылы белгілейді.

Гаплотип - тіркескен локустар аллельдерінін комбинациясы. ДНҚ-ның дәл сол молекуласындағы нуклеотидтердің белгілі жүйелік комбинациясы.

Ген – ағзаның белгілері мен қасиеттеріне өзіне тән ерекшелікпен әсер етуші, белгілі бір функциясы бар, хромосоманың кішіректеу учаскесі.

Генетика – тұқым қуалаушылық пен өзгергіштік құбылыстарын зерттейттін биологиялық ғылым.

Гендер банкы (кітапханасы). Рекомбинатты ДНҚ негізінде алынған осы ағзаның гендер жиынтығы.

Геном- өздерінде орналасқан гендерімен қоса хромосомалардың гаплоидтық жиынтығы.

Ген-оператор - іске қосушы және үзіп тастаушы механизм ретінде қызмет атқарушы ген. Реттеуші геннің (ген-регулятор) әсерімен белгілі белоктардың, ферменттердің синтезделуін іске қосады немесе үзіп тоқтатады.

Ген - ингибитор - фенотипке тікелей әсер етпейтін, бірақ басқа аллельді емес геннің ісерін тежейтін ген.

Генетикалық карта - жеке гендердің хромосомада орналасу схемасы. Генетикалық рекомбинациялар және мутантты сайттардың комплементациялары бойынша тәжірбиелер негізінде жасалды.

Генетикалық талдау – ағзаның тұқым қуалау қасиеттерін зеттеу әдістерінің жиынтығы.

Генетикалық жүк - идивидумдардың немесе популяциялардың бейімделгіштігін азайтатын генетикалық бұзылулар.

Генетикалық код - нуклеин қышқылдары молекуласындағы тұқым қуалау информациясының жазылу жүйесі.

Гендік мутациялар - мутацияға ұшыраған гендердің молекулалық молекулалық құрылымының өзгеруі.

Гендік топ - тығыз тіркескен гендер тобы, гендер жүйесі. Осы комплексті жүйенің теңесушілігінің күштілігі сонша, мутациядан өзгерген әр ген бүкіл жүйеге әсерін тигізеді.

Генотип – организмнің хромосомаларында орналасқан барлық гендердің жиынтығы.

Генофонд – белгілі бір популяцияны құрайтын дарабстардың бәрінің гендерінің жиынтығы, нәсілдер мен түрлер процесінің шешуші негізі болып табылады.

Гендер дрейфі – немесе генетикалық автоматтық процесстер. Кездейсоқ себептердің, мысалы, популяциялар көлемінің азырақтау болуынан популяциядағы гендер немесе аллельдер жиілігінің өзгеруі.

Гетерогаметалық – мейоздық бөліну кезінде жынысты анықтауға әсер ететін гаметалардың екі типін түзеуші (Х және У хромосомалары бар) жыныс.

Гетерозигота – генетикалық әртүрлі жасушалар беретін дарабас. Оның гомологтық хромосомаларының тиісті локустарында әртүрлі аллельдер болады.

Гетероплоидты – қалыпты диплоидты саннан ауытқыған хромосомалар бар дарабастар, жасушалар.

Гетерохроматин – телофазада, интерфазада және ертерек профазада тығыз құрылымда болатын хромосома аймағы немесе бүтін хромосома.

Гинандроморф – денесінің бір бөлігі таза аналық, қалған бөлігі таза аталық пішінді болып келетін дарабастар.

Гипостаз – аллельді емес бір геннің әсерінен екінші геннің көрінбей басылып қалушылық жағдайы.

Гомогаметалы жыныс - мейоздық бөліну барысында бірдей жыныс клеткаларын түзетін жыныс.

Гомозигота – гомологтық хромосомалардың дәл сол локусында екі бірдей аллеьдері болатын клетка немесе организм.

Делеция – хромосомалардың ішкі учаскелерінің бірінің жоғалуы.

Дефишенси – хромосоманың шеткі бөлігінің бөлек кетуі.

Диакинез – ядро қабығының жоғалуы алдындағы мейоздық бөлінудің бірінші профазасының соңғы кезеңі.

Дигетерозигота – екі жұп аллельдер бойынша гетерозиготалы будан.

Дигибрид – дигетерозиготаның синонимі.

Дигибридтік шағылысу - әртүрлі екі локустарында әртүрлі аллельдері бар ағзалар арасындағы шағылысу.

Диморфизм – түрдің ішінде әртүрлі екі формалардың, морфологиясы өзгеше хромосомалардың, бір өсімдікте әртүрлі екі типтерінің болуы.

Диплоид - дене жасушаларында гомологтық хромосомалардың екі жиынтығы бар ағза.

Диплотена - мейоздың бірінші профазасы кезеңдерінің бірі, гомологтық хромосомалардың учаскелері арасында хиазмалардың жаңа ғана түзілетін кезеңі.

Жыныспен тіркескен гендер – жыныс хромосомаларында орналасады (Х,У), осы гендердің бақылауында болатын белгілер жыныспен тіркескен тұқым қуалау деп те аталады.

Зигота – жұмыртқа жасшасы мен сперматазоидтың қосылуы нәтижесінде түзілетін диполидты жасуша.

Идиограмма – хромосомалар жиынтығындағы әрбір жекелеген хромосомалардың салыстырмалы мөлшерін, центромераларының, серіктерінің және екінші тартылуларының орындарын, гетерохроматиндерінің, иіндерінің ұзындығын көрсететін схемалық бейне.

Инбридинг – туыстар дарабастар арасындағы шағылысу.

Инверсия – хромосомаішілік құрылымдық қайта құрылу нітижесінде болатын өзгеріс.

Инсерция – ауысушы генетикалық элементтің хромосома немесе плазмидтің жаңа бір жеріне қосылуы.

Интеркинез - мейоздың бірінші және екінші бөлінуі арасындағы немесе екі митоз арасындағы жасушаның тыныштық күйдегі кезеңі.

Интрон – сплайсинг кезінде транскрипт құрамынан бөлінетін ДНҚ-ның учаскесі. Нәтижесінде интронның екі жағында орналасқан экзондар бірігеді.

Кариотип – жануарлар мен өсімдіктердің систематикалық тобының дене клеткаларындағы хромосомалардың диплоидты жиынтығы.

Кариокинез – ядроның тікелей жолмен бөлінуі немесе митоз

Клон – вегетативтік көбею жолымен бастапқы особьтан алынған генетикалық тұрғыдан бір типтес ұрпақтардың жиынтығы.

Код - бір әліппеден немесе тілден басқасына ақпарат жеткізудің ережелер жиынтығы.

Кодоминанттылық – гетерозиготалы ағзалардың фенотипінде екі аллельдің бірдей көрінуі.

Кодон – белгілі бір аминқышқылын полипептидттік тізбекке ретімен енуін кодттайтын, үш нуклеотидтен тұратын топ.

Комплементалы гендер - өз алдына жеке-жеке тұрғанда ешқандай әсер көрсете алмайтын, ал бірақ қосылып бірге тұрғанда белгілі бір белгінің дамуын туғызатын доминанты екі гендер.

Кроссинговер – гомологты хромосомалар ұқсас учаскелер арасындағы айқасу.

Лептотена – мейоздың бірінші профазасы стадияларының бірі.

Летальды ген - өлім тудыратын ген.

Локус – хромосомадағы геннің орналасқан орны.

Мейоз – ядроның редукциялық бөліну процесі.

Метафаза – митоз бен мейоздың орта стадиясы.

Миграция – ағзалардың бір популяциядан екінші популяцияға ауысып көшуі.

Митоз – ядроның бөлінуі, нәтижесінде екі ядро түзіледі.

Моногибрид - аллельдердің бір жұбы бойынша гетерозиготалы болатын будан.

Моноплоид - тек бір ғана хромосома жиынтығы бар жасуша, ұлпа, ағза.

Моносомик - жұп хромосоманың тек біреуі ғана болатын ағза.

Мутаген - мутация тудыратын фактор.

Мутагенез - мутацияның пайда болу процесі.

Мутант - бастапқы қалпымен салыстырғанда гендік, хромосомалық, геномдық мутацияға ұшыраған ағғза.

Мутаторлық ген - басқа геннің мутациялану жиілігін әртүрлі дәрежеде көтеруге қажетті гендер.

Мутация – тұқым қуалайтын өзгергіштік.

Мутон – мутациялану бірлігі, яғни мутацияға ұшырай алатын геннің ең кіші бөлігі.

Нулисомик – диплоидты жиынтығында гомологтық хромосомалардың бір жұбы жоқ ағза.

Оогенез – аналық жыныс жасушаларының толық дамуы.

Панмиксия – популяция шеңберінде дарабастардың еркін шағылысуы.

Пахитена – мейоздың бірінші профазасының стадиясы.

Пенетранттылық – гомозиготалы күйде доминантты немесе рецессивті генмен анықталатын белгінің дарабаста фенотиптік көріну ықтималдығы.

Плейотропия – геннің бір мезгілде ағзаның бірнеше белгілеріне ісер ету қаблеті.

Полимерия – белгілі бір белгінің дамып көрінуін көптеген гендердің қамтамасыз ету құбылысы.

Полисомик – хромосомаларының біреуінің үш немесе көбірек көшірмелері бар жасуша.

Профаза – ядроның митоздық және мейоздық бөлінуінің бірінші фазасы.

Реакция нормасы – генотиптің табиғатына қарай ағзаның сыртқы орта жағдайларының өзгеруіне жэауап беру тәсілі.

Реверсия – алғашқы мутациямен өзгерген генетикалық ақпаратты қалпына келтіруші екінші мутация.

Рекомбинация – мейоздың жүруі барысында аллельді жұп гендердің ажырау және кроссинговердің нәтижесінде гендердің жаңа комбинацияларының түзілуі.

Рецессивті – гетерозиготалы күйде көрінбейтін аллель және ол аллель бақылайтын белгі.

Сперматогенез – сперматазодтың дамуы.

Супрессорлық ген - өзінен басқа бір геннің белсенділігін тежейтін (басып тастайтын) ген.

Телофаза – ядроның митоздық немесе мейоздық бөлінуінің соңғы фазасы.

Транзиция – жұп негіздердің айырбасталу мутациясы, онда бір пурин басқа пуринмен немесе бір пиримидин басқа пиримидинмен айырбасталынады.

Транслокация – хромосомалардың құрылымдылық өзгеруі, яғни хромосоманың қандайда да болмасын учаскесі сол хромосоманың басқа жеріне немесе басқа хромосомаға тасылып ауысады.

Тіркесу – бір хромосомада орналасқан ата-ана гендерінің ұрпағына бірге берілуі және сондықтанда тіркесудің бір тобын құруы. Тіркескен екі гендердің ара қашықтығы особьтардағы кроссоверлік гаметалардың проценттік санымен генетикалық карталарда көрсетіледі.

Тіркесу тобы - бір хромосомада тіркесе орналасқан барлық гендердің жиынтығы.

Тұқымқуалаушылық – ағзаның ұрпақтар арасындағы материалдық және функционалдық қарым-қатынасын қамтамасыз етеін қасиет.

Өзгерткіш ген - басқа гендермен өзара әрекеттесе отырып, олардың фенотиптік көрінісін өзгертетін ген.

Фен – генетикалық бақылаумен қамтамасыз етілетін ағза белгісі.

Фенотип – морфологиялық, физиологиялық тағы сол сияқты әдістермен суреттерге және зерттеуге болатын организмнің сыртқы және ішкі белгілерінің барлық жиынтығы.

Хиазма – мейозда коньюгацияланушы хромосомалардың хроматидтері арасындағы гомологиялық учаскелермен алмасу процесі.

Хроматин – интерфазалық жасушалардың ядросындағы ДНҚ мен белоктың комплексі.

Хромосома – жасуша ядросында болатын, митоз бен мейоз уақытында көрінетін денешіктер.

Центромера – хромосоманың механикалық ортасы.

Цитокинез – жасушаның цитоплазмасының бөлінуі.

Эндомитоз – жасуша ядросының ішінде хромосомалар санының еселеп артуы.

Эпистаз – аллельді емес гендер арасындағы өзара әсер ету құбылысы, бір аллельдің екінші аллельдің қасиетін басып тастау құбылысы.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Бегімқұл Б. Молекулалық генетика негіздері: оқу құралы/ Б.Бегімқұл. – Астана: Фолиант, 2009. – 331 б.

2. Бегімқұл Б. Медициналық генетика негіздері: оқу құралы/ Б.Бегімқұл, С.Төлегенов. – Астана: Фолиант, 2008. - 331 б.

3. Берсімбаев Р.І. Генетика: оқу құралы: І бөлім. / Р.І.Берсімбаев, К.Қ.Мұхамбетжанов. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 167 б.

4. Инге-Вечтомов С.Г. Генетика с основами селекции: учебник/ С.Г.Инге-Вечтомов. - М.: Высшая школа, 1989. – 591 c.

5. Лобашев М.Е. Генетика: учебное пособие/ М.Е.Лобашев. - ЛГУ, 1967. – 746 c.

6. Стамбеков С.Ж. Генетика: оқу құралы/ С.Ж.Стамбеков. Алматы: Ана тілі,1993,448 б.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе...........................................................................................................................3

1 Генетиканың қысқаша даму тарихы.................................................................5

1.1 Генетиканың зерттеу әдістері..............................................................................7

2 Тұқым қуалаудың цитологиялық негізі............................................................9

2.1 Митоз ...................................................................................................................10

2.2 Хромосомалардың құрылысы және функциясы...............................................13

2.3 Мейоз ...................................................................................................................15

3. Гаметогенез. Жануарар мен өсімдіктердің жыныс жасушаларының үзілуі..........................................................................................................................20