- •1.Білім беру саласы түсінігі және оның маңызы
- •2.Білім берудің ел экономикасында алатын орны
- •3.Білім беру экономикасының зерттеу пәні
- •4.Білім берудегі экономикалық қатынастар түсінігі және оның ерекшеліктері
- •5.Білім беру бағдарламалары және оларға сәйкес білім алу типтері
- •6.Қазақстан Республикасындағы бiлiм беру деңгейлерi
- •7.Бiлiм беру ұйымдары және олардың қызмет ету принциптері
- •8.Білім беруді басқару деңгейлері.
- •10. Қр Білім беру жүйесін қаржыландыру Мақсаты: Білім беру қызметіне тең қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағдарланған қаржыландыру жүйесін жетілдіру.
- •9.Білім беру қызметін қаржыландыру формалары
- •11.Білім беру мекемелерінің негізгі қорлары және олардың құрамы мен құрылымы
- •12. Білім беру мекемелерінің айналым қорлары, құрамы және құрылымы
- •13.Білім беру қызметтерінің өзіндік құны
- •14. Білім беру қызметтерін жүзеге асыру шығындары және олардың құрамы
- •15.Білім беру ұйымдарында шығындарды азайту жолдары
- •16.Білім беру ұйымының табысы және пайдасы
- •1. Өнімді, қызметтерді өткізуден түскен пайда
- •2. Басқа сатулардан (мүлікті) түсетін пайда
- •3. Өткізуден тыс табыстар мен шығындар.
- •17.Пайданың түрлері және пайданы бөлу
- •18. Білім берудегі баға белгілеу негіздері
- •19.Білім беру қызметтерінің құнын анықтау әдістері
- •20. Жалақы экономикалық және заңдық категория ретінде
- •21.Білім беру мекемелерінде жалақыны ұйымдастыру қағидалары.
- •22. Білім беру саласын мемлекеттік реттеу қажеттілігі
- •24. Білім беру саласын қаржыландырудың шетелдік тәжірибесі
- •25. Білім беру саласын мемлекеттік реттеу моделдері
- •1.Денсаулық сақтау саласының маңызы.
- •2.Денсаулық сақтау саласы және оның деңгейлері.
- •3.Денсаулық сақтау экономикасының зерттеу пәні
- •4.Медициналық сақтандыру нарығы және оның дамуы
- •5.Денсаулық сақтау жүйесінің құрылымы.
- •6.Денсаулық сақтау субьектілері.
- •8.Денсаулық жүйесін қаржыландыру және оның негізгі типтері
- •9.Медициналық қызметтерді өтеу әдістері және олардың ерешеліктері
- •10. Медициналық сақтандыру түсінігі және оның қажеттілігі
- •11.Медициналық сақтандыру түрлері
- •12.Медициналық ұйымдардың негізгі қорлары және олардың құрамы мен құрылымы
- •13.Негізгі қорларды пайдалану тиімділігі және оның көрсеткіштері
- •14.Медициналық ұйымдардың айналым қорлары, құрамы және құрылымы
- •15.Медициналық қызметтердің өзіндік құны
- •16.Медициналық қызметтерді жүзеге асыру шығындары және олардың құрамы
- •17.Медициналық ұйымның табысы және пайдасы
- •1. Өнімді, қызметтерді өткізуден түскен пайда
- •2. Басқа сатулардан (мүлікті) түсетін пайда
- •3. Өткізуден тыс табыстар мен шығындар.
- •18. Медициналық қызметтерге баға белгілеу негіздері
- •19. Медициналық қызметтердің құнын анықтау әдістері
- •20.Медициналық ұйымдарда жалақы қорын қалыптастыру
- •21.Медицина қызметкерлерінің қызметін бағалау өлшемдері
- •22.Денсаулық сақтау саласындағы мемлекеттiк саясат принциптерi:
- •23.«Саламатты Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасының стратегиялық басым бағыттары
- •24.Әлеуметтiк медициналық сақтандырудың еуропалық жүйесі
- •1.Тұрғын үй коммуналдық шаруашылық маңызы
- •2.Тұрғын үй коммуналдық шаруашылығының сфералары
- •3.Ткш экономикасының зерттеу пәні, мақсаты мен міндеттері
- •4. Тұрғын үй шаруашылығы саласындағы экономикалық қатынастардың ерекшеліктері
- •5.Ткш саласына мемлекеттің араласу қажеттілігі және формалары
- •6.Қр тұрғын үй-коммуналдық секторды құқықтық реттеу
- •7.Кәсіпорын түсінігі және оның формалары
- •9.Ипотекалық несие түсінігі және оның маңызы
- •10.Қазақстанда ипотекалық несие беруді жүзеге асыру
- •11.Медициналық сақтандыру түрлері
- •12.Тұрғын үй құны және оның түрлері
- •13.Тұрғын үй құнын бағалау және оның әдістері
- •14.Тұрғын үйді бағалаудың табыстық әдістері
- •15.Тұрғын үйді бағалаудың шығындық әдістері
- •16.Тұрғын үйді бағалаудың салыстырмалы әдістері
- •17. Тарифтік саясат және оның бағыттары
- •18. Қазақстанда тұрғын үй коммуналдық шаруашылық секторларында тарифтерді реттеу
- •19.Тұрғын үй нарығының теориялық негіздері
- •20. Тұрғын үй нарығының құрылымы
- •Тұрғын үй нарығы
- •21.Тұрғын үй нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың қалыптасуы
- •22.Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй-коммуналдық сфераны реформалау
- •23.Тұрғын үй -коммуналдық шаруашылықты жаңғырту-2020 бағдарламасы
- •1) Тұрғын үй қатынасының оңтайлы моделін құру
- •2) Коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту
- •24.Нарықтық экономикасы дамыған елдерде тұрғын үй-коммуналдық қызметтерді ұйымдастырудың тәжірибесі
- •25.Тұрғын үй нарығының шетелдік үлгілері
- •Табиғатты пайдаланудағы әлеуметтік-экономикалық қатынастар
- •Табиғат заңдылықтары мен қоғам заңдылықтарын үйлестіру
- •Орманның табиғат қорғау құндылығын бағалау және орман қорын шаруашылықта пайдалану тиімділігін арттыру
- •Табиғат кешендерінің мониторингі. Экологиялық сараптаулар
- •Табиғи ортаның сыйымдылық потенциалы, оны иелену және табиғи ортаға ластаушы заттар шығарылуын реттеу
- •Ёмкость среды
- •Уравнение Ферхульста-Пирла
- •Әртүрлі табиғат ресурстарын экономикалық бағалаулардың ерекшеліктері және қолданылуы
- •9) Экономикалық бағалау мәні, көрсеткіштері және оларды анықтау әдістері
- •10) Ресурстардың абсолютті және салыстырмалы сарқылуы. Ресурс тапшылығы
- •11.Минералдық шикізат қорын, кен орындарын пайдалану тиімділігінің кешенді көрсеткіштері
- •12.Жер қорын қорғау, ұтымды пайдалану бағыттары. Жердің табиғи және жасанды өнімділігі
- •21.Атмосфераны қорғау шаралары және олардың тиімділігін анықтау
- •22.Табиғатты пайдалану төлемдерінің түрлері, оларды жіктеу және сұрыптау
- •15. Жер ресурсын бағалау әдістері. Жердің абсолютті және салыстырмалы құндылығы
- •16. Әлемдік экономикадағы «жасыл экономика»: қалыптасуы, дамытудың тәжірбиесі мен өзекті мәселелері
- •17. Су қорын кешенді, үнемді пайдаланудың экономикалық тиімділігі
- •18. Халықты азықпен, ауыз сумен қамтамасыз ету мәселелері. Экологиялық қауіпсіздік және тұрақты даму
24. Білім беру саласын қаржыландырудың шетелдік тәжірибесі
Шетелдiк тәжiрибенiң әлеуметтiк сфераның реттеу ерекшелiктерiнде, оның iшiнде бiлiм беру саласындағы ерекшелiктерi әр түрлi. Экономикалық дамудың әсерi дамыған мемлекеттерде бiлiм беру саласын қаржыландыруға байланысты жұмсаған шығындары өте көп мөлшерде жұмсалынады. Мәселен, АҚШ ЖҰӨ-нiң 8%-ын жұмсайды, ал сәйкесiнше Жапония ЖҰӨ-нiң 6,5%-ын, Ұлыбритания-5%. ЮНЕСКО-нiң мәлiметтерiне негiзделсек, ЖҰӨ-нен бiлiм беру саласына 7%-дан төмен қаржыландыру жүргiзiлсе, қоғамның құлдырауына әкелiп соғады.
Көптеген мемлекеттерде қаржыландыру механизмi таңдаулы әдiс арқылы жүргiзедi, яғни алдын ала қандай мақсатқа жұмсалуы тиiстiгiн анықтап, оның қандай нәтиже беретiнiн жоспарлау арқылы iске асырады. Бiлiм беруге байланысты арнайы қорлар құрады, негiзiнен қаражат бөлу қызметiн атқарумен айналысады. Олар жоғарғы оқу орындарымен өнеркәсiп арасында тығыз байланыстың дамыған жағдайында және зерттеу жұмыстарының өнеркәсiп арасында байланыстың өсуiнде салық төлеуден босатылады немесе белгiлi-бiр жеңiлдiктер берiледi.
Ұлыбританияда қаржыландырудың көздерiн кеңейту мақсатында мемлекеттiк емес қорлар, үкiметтiк жәрдемдер (субсидия), бiлiм беру және т.б. қызметтер жасалынады. Жоғарғы оқу орындары мен өнеркәсiптiк ынтымақтастығы маңызды фактор болып табылады, себебi ондағы ескеретiн жағдай ретiнде экономиканың дамуына тiкелей әсер ететiн салалардың қажеттiлiгiн қанағаттандыратын сапалы, бiлiктi мамандардың қызмет жасауы және ғылыми жұмыстардың өнеркәсiпте пайдалануы маңызды болғандықтан, жоғарғы оқу орындарын дамыту саясатын жетiлдiру жалпы экономикалық өсiмге әсер етеiн бiрден-бiр фактор болып орын алатындығын басымды бағытқа қою мақсатты шара.
Қытайда, әр жоғарғы оқу орнына бiрден немесе екiден фабрикалар бекiтiлiп, оның нәтижесi екi жаққа тиiмдi болады және жалпы табыстың өсуiне ықпалын тигiзедi. Бiлiм саласын реттеудiң шет елдiк тәжiрибесiндегi жағымды жақтарының қатарына жоғарғы оқу орындары мен ғылыми зерттеу институттары арасындағы ынтымақтатық, яғни дәрiс беретiн пәндердiң мазмұны, сапасы және ерекшелiгi жаңашылдықпен ерекшеленуi тиiс.
25. Білім беру саласын мемлекеттік реттеу моделдері
Жоғарғы оқу орындарын шетелдiк тәжiрибеде орталықтан және орталықсыз деңгейде реттеудiң шаралары орын алады. АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Канада және Швейцарияда жергiлiктi басқару органдарының құзiретi шеттелiп, орталықтан реттеудiң басымдылығы артып келедi. Конституция бойынша бұл мемлекеттерде бiлiм беруге байланысты өкiлеттiлiк жергiлiктi басқару органдарына берiлген болатын. Себебi, ол органдар орталықтан басқару деңгейiне кiрген болатын. Алдыңғы позицияда федерация субъектiлерiнiң бiлiм беру министрлiктерi орын алады. Ал, федералдық министрлiктер деген мүлде қызмет жасамайды (Канада, Швейцария) немесе шектеулi өкiлеттiлiк жүргiзедi (АҚШ, Германия). Ұлыбританияда орталық деңгейде бекiтiлген бiрегей ұлттық бiлiм жоспарлары жергiлiктi деңгейде бекiтiлуге көшкен. Көптеген мектептер орталықтан қаржыландырылатын статусқа ие болды. Бұл дегенiмiз жергiлiктi басқару органдарының бақылауы және өкiлеттiлiк функциялары әлсiзденуiне себепкер болды.
Орталықтан басқару жүйесi дамыған мемлекеттерде (Франция, Швеция) орталықтандырусыз басқару жүйесiне, яғни жергiлiктi басқару органдарының құзiретiне берiлу көзделген. Бiрақ, жауапкершiлiгi жөнiнен мемлекет өзiнiң мiндетiн сақтап қалып отыр.
Бiлiм беру саласына қатысты реттеудiң тиiмдi жақтары бiлiм беру саласының стратегиялық дамуына маңыздылығы орасан зор. Үзiлiссiз бiлiм беру процесiн жалғастыру мақсатында, жоғарғы оқу орындарының тиiмдi қызмет атқаруын және мамандардың жұмысбастылығын қамтамасыз ету мақсатында Қытай тәжiрибесiнiң пайдалы жағы көңiл аудартады. Ондағы маңыздылығы жоғарғы оқу орындарының белгiлi бiр салаға сәйкес өнеркәсiп кәсiпорындарына бекiтуi қызықтырады.
Сонымен қатар, өнеркәсiп пен жоғарғы оқу орындарындағы байланыстың дамуын басымды бағытқа қоюы себебiнен, яғни жаңашылдықтың өндiрiсте пайдалануы және жұмыссыздық мәселесiн шешiлуiне қажеттi шара болып отырғандығы көңiл аудартады. Бүндай шараның iске асуында сол өнеркәсiп өндiрiсiне белгiлi-бiр салықтық жеңiлдiктердiң енгiзiлуi кәсiпорындарға ынталандыратын себеп ретiнде орын алуы мүмкiн.
Дегенмен, бiлiм саласын реттеуге байланысты реформалық сипат алатын қазiргi күнi 2015 жыла дейiнгi бiлiм жүйесiнiң даму тұжырымдамасының жобасын айтуға болады. Тұжырымдаманың негiзгi өзгерiсi ретiнде қазiргi бiлiм жүйесiнiң толық өзгерiске ұшырауы, оның iшiнде қаржыландыру жүйесi, бiлiмдi қамтамасыз ету, кадрлық және әлеуметтiк саясат және т.б. мәселелерiн жатқызуға болады. Бiлiм жүйеiснiң өзгеруi шет елдiк бiлiм беру модельдерiн сарапқа салу нәтижесiнен туындады. Таңдап алынған бағыт американдық модель. Ол бiлiм жүйесiнiң барлық деңгейiн қамтып отыр. Әсiресе, орта бiлiмде 5-10 сыныпта орта бiлiмнiң стандартын қамтамасыз ету, баланың қабiлетiн ояту, 9-10 сынапта оқушылардың талауында орта кәсiптiк бiлiм мекемелерiне немесе мектепте оқуды жалғастыру, әрмен қарай жоғарғы оқуға бет алу. Десекте, әр оқушының таңдауы бойынша 9-10 сыныптан кейiн қалу-қалмауы өз еркiгдегi шешiм болған.
Еңбек нарығындағы жоғарғы бiлiмдi мамандадың санының өсуi, оның iшiнде гуманитарлық кадрлардың көбеюi мен техникалық бағыттағы мамандардың жетiспеушiлiгiне әкелiп соққандықтан, мемлекет тарапынан мәжбүрлiк саясаттың орын алып отырғандығы анық. Жоғарғы бiлiм саласы дамыған мемлекеттерге ұқсас оқытудың кредиттiк технологиясы бар екi деңгейлi бакалавр-магистрлiк модель. Американдық модельдiң алуына негiзгi себеп, отандық мамандардың халықаралық мәртебеге ие болуын көздеп отыр, яғни бакалавр деңгейiндегi маманның Европаның еңбек рыногында қажетiлiгiн қамтамасыз ету. Бұл мақсатқа жету Балон декларациясына ену, яғни жоғарғы бiлiм жүйеiсн екi деңгейлi бакалавр-магистрлiк жүйенiң орнығуы.
Бiлiм саласының американдық моделiнiң практикалық жағынан алып қарағанда нәтижесi оңды емес, әсiресе бакалавр деңгейiндегi бiтiрiп шыққан мамандар жалпы жоғары бiлiмi барлардың iшiнде, тiптi басым көпшiлiгiн құрайды. Кейбiр ұйымдардың бакалавр деңгейiндегi мамандарға жұмысбасты болуын қамтамасыз етпейдi және бакалаврдың қызмет барысында сыңар жақты мiндет атқаруына ғана мүмкiндiк бередi. Бұл үрдiс гуманитарлық маман болып шыққандардың арасында кездескен, әсiресе филология пәнiнiң мамандары бұл жағдайға тiкелей тап болған.
Ондай үрдiстiң жалғасуына тосқауыл болатын заңдық реттеу орын табуы мүмкiн. Енгiзiлiп отырған американдық модельдiң бiлiм сапасын арттыруында маңызы бар, бiрақ кредиттiк технологияның уақыт факторымен алып қарағанда мамандардың қажеттi уақытында қызмет атқаруы күдiктi болуы мүмкiн. Себебi, жоғары бiлiм мен өндiрiс немесе ұйымдар арасындағы байланыстың нашарлауы ықтимал және белгiлi- бiр маманмен келiсiм шарттың жасалуы тiкелей потенциалды бiтiретiн маманның уақытына негiзделгендiктен, кәсiпорын тарапынан таңдау альтернативасы төмендейдi.
Бiлiм саласындағы реттеудiң бағыты болып бiлiм жүйесiн түбегейлi реформалауды шет елдiң тәжiрибесiне бағытталып енгiзу ұлттық экономиканың құрылымына негiзделiп өзгеруi қажет. Экономиканың дамыған елдермен салыстырғанда даму құрылымы әлемдiк нарықтың конъюнктурасына тәуелдi және белгiлi-бiр тұрақсыздықпен ерекшеленедi. Сүраныстың да аталған жағдайға тәуелдi болуы нақтылы мамандардың қаншалықты ұзақ мерзiмде қажеттi болуы да анық емес. Сондықтан, шет елдiң тәжiрибесiнен бiлiм саласын ретеуге байланысты әдiс аралас сипат алуы керек, яғни мемлекет тарапынан стратегиялық бағытта ұсынатын жалпы ұлттық бiлiм бағдарламасы және аймақтардың экономикалық даму құрылымы орын алу қажет.
