21.Атмосфераны қорғау шаралары және олардың тиімділігін анықтау

Жерді қоршаған ауа қабаты жердегі тіршілікке қажетті жағдай болып табылады. Ауа құрамындағы газдар өсімдіктердің өсуін, жануарлардың, адамның тіршілігін қамтамасыз етеді. Ауа өнеркәсіпте, байланыста, көлікте, т.б. кеңінен қолданылады. Ауа Жерді ғарыштық денелерден қорғайды. Ауа климат қалыптастырушы фактор. Ауаның маңызды көрсеткіштері құрамы және тазалығы. Ауаның тазалығына оны ластаушы заттар әсер етеді. Ауаны ластаушыларды табиғи және антропогендік деп бөледі.

Табиғи ластаушылар: жанартаулар атқылауы, орман және жер өрттері, органикалық заттардың шіруі, жер қойнауынан шығатын газдар, ғарыш тозаңдары, радиоактивті ластаулар, т.б.

Антропогендік ластаушылар адамның шаруашылық-өндірістік әрекеттерімен байланысты.

1. өнеркәсіп, о.і. металлургия, электр энергетикасы, құрылыс металдар өнеркәсібі, химия және мұнай химиясы, машина жасау т.б. өнеркәсіп салалары.

2. Транспорт: автомобиль, әуе, теміржол, өзен-теңіз трансаорты.

3. Тұрғынүй-коммуналдық шаруашылықжылыту орталықтары мен көздері, қоқыстардың шіруі мен өртенуі.

4. Ауылшаруашылық және өнеркәсіп кешендері мен олардан шығарылатын қалдықтар.

Атмосфераны негізгі ластаушы заттар: отын жаққанда шығарылатын газдар мен қосындылар, автокөліктер шығарылымдары және өнеркәсіптен шығарылатын гздар мен химиялық элементтер, олардың қосындылары. Қазіргі кезде ауаны ластаушы 400 астам химиялық элементтер мен қосындылары белгілі. Сонымен қатар, атмосфераны жылулық, сәулелік, радиациялық, магниттік ластаулар болады. Атмосфераның тазалығын сақтау үшін ондағы ластаушы заттардың шекті шамалары, жол берілетін (рауалды) шығарылымдар нормаланады және бақыланады.

Ауаның сапасына оған шығарылған заттардың өздігінен ыдырауы, таралуы немесе шоғырлануы әсер етеді. Жергілікті ауаның өздігінен тазару қабілетін ассимиляциялық потенциалы деп атайды. Ал ластану дәрежесін атмосфераның ластану индексімен (АЛИ) өлшейді. АЛИ жиынтық көрсеткіш болып табылады. Оның шамасына

Желдің жылдамдығы, бір жылдығы желді, тұманды, жауын-шышынды күндер, атмосфералық инверсия және турболенталық құбылыстар әсер етеді. Бұл көрсеткіштерді білу кәсіпорындарды орналастыруды жоспарлау үшін маңызды.

Атмосфераны ластау заттардың әсеріне масштабына, мерзіміне және түрлеріне байланысты жіктеулер қолданылады. Әсер ету механизмі бойынша: нақты және жанама әсерлер; түрлері бойынша: натуралды, рухани-эстетикалық, әлеуметтік, экономикалық, құқықтық; уақыты бойынша: қазіргі кезде немесе болашақта; масштабы бойынша: энергілікті, аймақтық, құрылыстық және ғаламдық болады. Экономикалық зиян нақты, потенциалды,мүмкін, жойылған және болдырмаған деп бөлінеді.

Зиянды әсерлерге байланысты әрекеттер:

1. зиянды ластаушыларды ауаға шығармау;

2. ластаулардың әсерінен қорғану;

3. ластау салдарын жою;

4. зияның алдын алу, болдырмау.

Атмосфера қорғау шараларын төрт топқа бөлуге болады:

1. Техниқалық тазалық шаралар.

2. Технологиялық шаралар.

3. Ұйымдастыру шаралары.

4. Тыйым салу, бақылау шаралары.