15 Билет

1. Редакторлық зерттеу, теледидар бағдарламаларын әдеби редакциялау

Редакторлық өңдеу бағдарлама жанрына байланысты болып келеді. Мәселен, телеарнаға шығуға мәтінмен жұмыс істеу радиодағы редактор жұмысына ұқсас. Деректі фильмнің сценарийін редакциялау – тек қана мәтіннің жоғары деңгейге көтерілуі емес, сонымен қатар экран құралдарының эффектілі, бейнелі-айқын болуы дикторлық оқуды шебер қолдану, сөз бен бейне арасындағы байланыста туындайтын проблемалардың шешілуі, т. б.

Әсіресе, қатысушы көп болып келетін көп компонентті тікелей бағдарламаны редакциялау өте қиын. Мұндайда хронометраждың бұзылуы немесе тақырыптан ауытқып кеткен кездер де болады. Егер де бағдарлама алдын-ала дайындалған, алдын-ала жоспарланған болса, онда жаңағы ауытқулар көп кездесе бермейді. Бірақ, бағдарлама өзінің шынайы бейнесін жоғалтып, оған көрермен қызығушылығы жойылуы әбден мүмкін. Осындайда қандай шешім қабылдаған дұрыс?

Қанша дегенмен, мұндай бағдарлама суырып салып айтуға (импровизация) және үйлестіре дайындауға (сочетание заголовок) сценарий негізіне сүйеніп жасалады. Сценарий дайындау барысында автор мен редактор адамның психологиялық ақтаудағы шынайы редакциясына «ұрындыру оқиғасына» (провоцирующие ситуации) бой алдыруы мүмкін. Ал, бұл публицистикалық бағдарламаның ең негізгі жетістігі.

Әрбір редактор эфир алдында көрерменмен еркін отырып сөйлесу үлкен қызығушылық тудыратынын біледі. Шынымен де, ашық әңгіме арқылы көрермен келген қонақпен сөйлесуден артық қандай қызық бар. Иә, егер де мәтін көбінесе жаттанды болып келсе, онда ол үлкен эфектке ие бола алмайды. Қанша дегенмен жақсы әңгімеге жоспар құру, тезис даярлау немесе мәтін жазу сияқты дайындық жұмыстары әлбетте керек. Онсыз бағдарлама қызық бола алмайды. Керемет тәжірибе жинаған, суырып салма өнерін жақсы меңгерген тележүргізуші үшін дайындық пен суырып салма айту бір келкі бір-бірімен байланысты процестің екі жағы.

Кейде эфирге шығу жұмысында мәтінді редакциялауға көп көңіл бөліне бермейді. Мұндай әдіс – үлкен қателік. Дайындалған тезиспен таныса отырып редактор автордың тақырыпты қаншалықты дұрыс түсінгенін және толық ашылғанын көре алады. Қажет жағдайда тезистер редакторға мазмұнын байытуға және алда шығатын жаңалықтар енгізуге мүмкіндігі бар.

Тезистер әдетте бағдарлама кейіпкерлерімен танысқан соң ғана барып жасалады. Онда бағдарламаның тақырыбы, оның негізгі бағыты айқындалады. Бұл арқылы кейіпкерлер өзіне үйреншікті тілмен еркін сөйлесуге мүмкіндігі бар және Д. Вертовтың сөзімен айтатын болсақ: сөз бен ой синхронды болу керек.

Мәтінді әдиби түзету немесе тезистер материалдың режиссерлік баяндауына да өте қажет. Сондықтан да, егер де редактор теледидар экранында авторлық ниет адекватты (тең) іске асыруға ие болсын десе, ол ойдың анық, нақты жеткізілгенін қадағалаған жөн.

Теледидар аудиториясы – бұл ең көп көрермендер тобы. Телебағдарлама талабы – осындай әрбір көрерменнің көңілінен шыға білу, эфирге шығуда ең негізгі құрал сөз болып табылады. Басылымдарға қарағанда теледидар ауызша сөулеу формасы арқылы ерекшеленеді. Бағдарламаны редакциялай отырып ауызша сөйлеудегі екпінді (интонациялық) реңнің, ақпараттың нақты болуын қадағалаған жөн.

Шамадан тыс лаконизм, омонимия, какофония сияқтылар ауызша сөйлесуде болмау керек. Мұндай жағдайда ойыңдағы жетістікке жеткізбейді. Редактор жіберген қателер кейін дикторлық оқуда немесе эфирге шыққанда міндетті түрде байқалады. Бұдан бағдарлама мазмұны, ойдың ұшқырлығы, концепция айқындығы, факті мен оқиғаның нақтылығы жоғалады.

Ақпаратты бағдарламаларда адамның жеке өзінің ой-пікірі болмауы керек. Дүние жүзінде осы заңдылық қабылданған.

Ақпаратты хабарлар кейіпкерлердің көпшілігін көрмейді. Жаңалықтарда әдетте кейіпкерлердің сөзі көлемі 1-2 сөйлеменен (минимум), қысқа ғана абзацқа (максимум) дейін ғана болады. Бейнесюжеттің қалған бөлігі өмірді, оқиғаны көрсету керек. Кәсіби корреспондент мәтінді кадрдың артында нақты, бейнелі суреттей алады.

Жүргізушінің функциясы коментатор мен шолушының функциясымен сәйкес келмейді. Тележүргізуші көрерменнің тек көрушілігін тудырмау керек. Экран аудиторияға ұнау талабын жоғалтпаған жөн. Ал, әрбір редактор төмен тілдік мәдениет аудиторияны жалықтырып жіберетінін ұпытпаған жөн.

Жаңалықтар хабарын жүргізуші сюжеттерге нақты, дәл даярлық жасап алу керек. Егер оны тележүргізуші жасай алмаса, онда оны редактор жасаған дұрыс. Ол үшін репортердің оқиға орнында сөйлеген алғашқы сөзін қолдануға болмайды.

Репортаж көрерменді оқиға орнында болғандай сезіндіре алады. Дегенмен, репортаждың пайда болуына оқиға және оны жеткізуші репортер ұйтқы болады. Өкінішке орай, бүгінде кейбір тележүргізушілер кез-келген корреспонденті бар материалды репортаж деп көрсетеді. Осымен репортаж жанрының құнын түсіруде.

Ақпараттық сұхбат ықшамды және нақты болғаны жөн. Ол үшін репортер алдын-ала сұхбаттасушыдан еститінін анықтап алған абзал. Журналисттің сөзі мен сұхбаттасушының сөзі соқтығыспауы керек. Көрермен тілшімен таныспай тұрып сөзді естімеуі керек. Тілші әңгімелеушінің қысқа да нұсқа сөйлеуін қадағалаған жөн.

Егер де автор мен редактор теледидарлық әңгіме жанрының ерекшеліктерін ескермесе, онда ол дәріске (лекцияға) айналып кетуі мүмкін. Мұндай формада берілген қиын материалды телеарнаға беру қисынсыз. Сондықтан да, әңгімені даярлау барысында, редактор авторға мынадай талаптарды еске салғаны жөн: таңдалып алынған тақырыптың өзектілігі, сюжеттің алар орны мен түп нұсқалығы, сонылығы (оригинальность), мазмұнының танымалдылығы және жетістігі.бұлардың барлығы бағдарламаға көрерменнің көңілін аударуға, ал теледидар жүргізушісіне өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік береді.

Проблемалық репортажда теледидарлық ақпараттың идеялық мазмұны айқын көрінеді. Ал, репортер материалды ұйымдастырушы рөлін атқарады. Социологтарға сүйене отырып, ол оқиғаға қатысушылардың өздерінің қозғалысын зерттей бастайды. Репортемен жұмыс жасау барысында редактор таңдап алынған тақырыптың қаншалықты деңгейде орны бар екенін, қоғамға әсерін, сонымен қатар, осы тақырып бойынша репортердің дайындығын анықтайды. Өзінің берген бағасы мен ескертулерінде редактор репортаждың документтілігі оның эмоционалдық деңгейі осы тақырып бойынша қаншалықты қоғамдық пікір қалыптастырғанын байқайды.

Сұхбаттаушысының деңгейі мен сапа дайындығын редактор автор ұсынған сценарий бойынша жасайды. Егер де, сценарийлік жоспарда қойылған сұрақтар мәселені толыққанды аша алмаса, қажетті мәліметтер аз болса, онда редактор қайта жасауға шешім қабылдайды.

Шолу (комментарий) – бұл оқиғалардың жедел қарқынмен таралуы. Комментатордың жұмысы – жаңа фактілерді басқалармен байланыстыра

отырып мәнін аша түсу. Автормен бірге редактор оқиғадағы негізгі және басты жерлерін таңдап алады, комментарийді жалпылама қарастырады, кең түрде талқылаған көмекші материалдар комментаторға жай ақпараттан саяси, ғылыми немесе мәдени өмірге, өз концепциясын ұсынуға мүмкіншілік жасайды. Редактормен жеке сөйлесу автор қолданатын деректерді: үзінділер, құжаттар, жазбаларды талап етеді. Бұлардың барлығы оқиға туралы көрерменнің өз пікірін қалыптастырады.