І тәжірибе. Су өткізгіштік

1. Түбі сүзгімен қапталған ішіне аздап құм салынған бес әйнек түтікшеге қалыңдығы 8 см етіп келесі жыныстарды салу қажет: біріншісіне – құм, екіншісіне – құмбалшық, үшіншісіне – құрылымды құмбалшықты қара топырақ, төртіншісіне – үгітілген құмбалшықты қара топырақ, бесіншісіне – үгітілген құмбалшықты қара топырақ.

   1. Түтікшелерді толтырғанда топырақтармен жыныстар біркелкі таралу үшін айналдырып аздап соққылап отыру қажет. Барлық түтікшелерге 1 см. қалындықта құм себіңдер. Бес колбаға 100мл су құйыңдар. 1-ші және 3-ші түтікшелер арқылы 100 мл су өткізіңдер (түтікшелерді стакан үстінде ұстап тұрыңдар). Сүзіндінің басталу және аяқталу уақытын белгілеңдер.

Былай жазыңдар: 100 мл су құм арқылы ... минута сүзілді, құрылымды қара топырақ арқылы ... минута сүзілді.

Сонан кейін қалған үш түтікшеге су құйыңдар (құм үстіндегі су бағаны 2 см). 20 минут бойы әрбір 2 минут сайын ылғалдану тереңдігін белгілеп отырыңдар. Алынған көрсеткіштерді 20-шы кестеге толтырыңыздар.

20- кесте – Жыныстар мен топырақтардың су өткізгіштігі

Топырақ және жыныс	Су өткізгіштік, см
	2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
Құмбалшық
Үгітілген құмбалшықты қара топырақ
Үгітілген құмбалшықты кебір топырақ

2- тәжірибе. Топырақтың суды жоғары көтеру қасиеті

Бес әйнек түтікшелерге қалыңдығын 10 см етіп келесі топырақ түрлерін салыңдар: біріншісіне – құм, екіншісіне – үгітілген құмбалшықты қара топырақ, үшіншісіне – үгітілген құмбалшықты кебір топырақ, төртіншісіне – құрылымды құмбалшықты қара топырақ, бесіншісіне – 6 см қалыңдықта құмбалшық, 1см құм, 1 см құмбалшық, 1см құм, 1 см құмбалшық.

Түтікшелер Петри чашкаларында тұру қажет. Барлық чашкаларға бір мезгілде су құйыңыздар. Судың кетуіне қарай толтырып отырыңыздар. Судың көтерілу жылдамдығын әрбір 2-минут сайын 20 минут бойы қадағалаңыздар. Алынған көрсеткіштерді 21- кестеге толтырыңыздар.

21- кесте – Топырақтардың су көтергіш қасиеті

Топырақ және жыныс	Су өткізгіштік, см
	2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
Құмбалшық
Үгітілген құмбалшықты қара топырақ
Үгітілген құмбалшықты кебір топырақ
Құрылымды құмбалшықты қара топырақ
6 см қалыңдықта құмбалшық, 1см құм, 1 см құмбалшық, 1см құм, 1 см құмбалшық

Бақылау сұрақтары:

1. Каналдардағы су шығынын қалай азайтуға болады

2. Қайталап сорлануды тоқтату үшін жер асты суларының көтерілу биіктігін қалай азайтуға болады

3. Су өткізгіштік құрылымға қалай бағынышты

4. Су өткізгіштік механикалық құрамға қалай бағынышты

5. Су өткізгіштік сіңірілген катиондар құрамына қалай бағынышты

6. Судын көтерілу жылдамдығы механикалық құрамға қалай бағынышты

7. Топырақ құрылымы судың көтерілуіне қалай әсер етеді

8. Сіңірілген Са²⁺ және М²⁺ судың көтерілуіне қалай әсер етеді

9. Ылғалданған топырақтарда жырту қабатына судың көтерілуін қалай тоқтауға болады