Бақылау сұрақтары:

1. Тау етегіндегі- шөлді далаларда таралған топырақтардың морфологиялық айырмашылық белгілері?

2. Тау етегіндегі- шөлді далалар таралған топырақтардың классификациясы қандай?

3. Тау етегіндегі- шөлді далалар топырақтарының таралу аймағы?

Құрғақ және ылғалды субтропик топырақтары

Сабақтың мақсаты: Сұр күрең, қүрең, қызыл, сары топырақтардың классификациясы, морфологиялық белгілері, қасиеттерімен танысу.

Тапсырма:

1. Құрғақ және ылғалды субтропик топырақтарының морфологиялық белгілері мен қасиеттерін қарастыру.

2. Құрғақ және ылғалды субтропик топырақтарының классификациясымен танысу.

3. Құрғақ және ылғалды субтропик топырақтарының таралу шекарасын, түзілу жағдайларын қарастыру.

Тапсырмаға түсініктеме.

Құрғақ субтропикалық дала аймағының негізгі топырақтары сұр күрең топырақтар мен күрең топырақтар, ал ылғалды субтропиктік аймақтың негізгі топырақтары қызыл және сары топырақтар.

Сұр күрең топырақтар ксерофитті шөптесін және бұталы өсімдіктер астында субтропиктік құрғақ климат жағдайында, карбонатты борпылдақ жыныста қалыптасады. Батыс Кавказ бен Батыс Тянь-Шань тауларының биіктеу бөктерлерінде таралған. Топырақ кескіні мынадай қабаттардан құралған: АВ_tВ_кВС_кС_к. А қарашірікті қабат қалыңдығы 20-25 см, күрең-сұр түсті, кесек құрылымды. Метаморфты қабат В_t тығыздау, жаңғақ-кесекті құрылымды, карбонаттардың жаңа түзілістері байқалады. В_к карбонатты метаморфтық қабат. ВС_к аналық жынысқа алмасу қабаты, карбонатты.

Сұр күрең топырақтар НСІ-дан беткейінен бастап қайнайды және жақсы қалыптасқан иллювиальды карбонатты В_к қабаты болады.

Сұр күрең топырақтардың топырақ типі үш тип тармағына бөлінеді: күңгірт сұр күрең топырақтар, кәдімгі сұр күрең топырақтар, ашық сұр күрең топырақтар.

Күрең топырақтар құрғақ субтропиктік ормандар мен бұталар астында қалыптасады. Сұр күрең топырақтардан айырмашылығы күзгі-қысқы-көктемгі ылғалдану мөлшері жоғарырақ. Грузияда, Әзірбайжанның кейбір аудандарында, Орта Азиялық таулы өлкелерде және Қырымның оңтүстік жағасында орналасқан.

Күрең топырақтарда кескіннің ортаңғы бөлігінде балшықтану процесі анық байқалады. Топырақ кескіні мынадай қабаттардан құралған: АВ_кtВС (ВС_к)С_к. А қарашірікті қабат күрең немесе сұрғылт-күрең түсті, кесекті, қалыңдығы 15-30 см. В_кt метаморфты, тығыз, күрең, кесекті-жаңғақты, кейде карбонатты, қалыңдығы 20-30 см. ВС (ВС_к) метаморфты, аналық жынысқа алмасу қабаты, біркелкі боялмаған, тығыздығы аздау, жиі карбонатты, Біртіндеп С аналық жынысқа өтеді.

Күрең топырақтардың топырақ типі үш тип тармағына бөлінеді: сілтісізденген күрең топырақтар, типті күрең топырақтар, карбонатты күрең топырақтар.

Қызыл топырақтар субтропиктік ылғалды және жылы климат жағдайында тау етегіндегі ағашты өсімдіктер астында қалыптасады. Типті күлгінденбеген қызыл топырақтардың кескіні мынадай қабаттардан құралған: А₀  шым, немесе орман төсеніші, папортниктер мен ағаш жапырақтарының жартылай ыдыраған қалдықтарынан құралған, қалыңдығы 3-4 см; А  қарашірікті қабат, сұрғылт-күңгірт-қоңыр, кесекті-дәнді, ауыр құмбалшықты немесе балшықты, қалыңдығы 20-25 см; В  қалыңдығы 35-45 см және жоғары (70-80 см) алмасу қабаты В₁ және В₂ қабатшаларына бөлінеді; В₁ сұрғылт-қызыл, кесекті, ауырқұмбалшықты немесе балшықты, тығыздалған; В₂ күрең-қызыл, қара және ақшыл-сары дақтары бар, тығыз, кесекті, ауыр құмбалшықты немесе балшықты; С  топырақ түзуші жыныс, біркелкі боялмаған, қызыл, көп мөлшерде ірі қара темір-марганецті түзілістері мен ашық-сары кремнезем дақтары бар, жаңғақ-кесекті, ауыр құмбалшықты, тығыз.

Қызыл топырақтардың топырақ типі екі тип тармағына бөлінеді: типті қызыл топырақтар, күлгінденген қызыл топырақтар.

Сары топырақтар субтропиктік ылғалды және жылы климат жағдайында мәңгі жасыл ағаштары басым ормандар өсетін жерде, сары түсті жер қыртысының бұзылған жыныстарында дамыған. Қара теңіздің баспалдақты жағалауы мен Батыс және Шығыс Кавказдың тау етегінде таралған. Сары түсті қыртыстың қызыл түстіден айырмашылығы кремнезем мөлшері жоғары (55-65) және жартылай тотықтар мөлшері төмен (25-30), осыған байланысты түсі қызыл топырақтардағыдай ашық емес.

Сары топырақтардың кескіні мынадай қабаттардан құралған: А₀А₁ АВВВС С. А₀  орман төсеніші (3-4 см); А₁ қарашірікті қабат, сұр түсті, жалынды кейде сарғылт реңді, кесекті, қалыңдығы 10-15 см; АВқарашірікті- метаморфты алмасу қабаты, сұрғылт-сары түсті, төменгі бөлігінде жиі ұсақ темір-марганецті түзілістер мен татты дақтар болады, қалыңдығы 15-20 см; В иллювиальды-метаморфты қабат, сары түсті, тығыз, қалыңдығы 30-40 см; ВС  топырақ түзуші жынысқа алмасу қабаты; С  топырақ түзуші жыныс.

Сары топырақтардың топырақ типі үш тип тармағына бөлінеді: глейлі сары топырақтар, күлгінденген сары топырақтар, күлгінденген сары глейлі топырақтар.