Бақылау сұрақтары:

1. Орманның қоңыр топырағы қандай аймақтарда таралған ?

2. Орманның қоңыр топырағының негізгі морфологиялық ерекшеліктері, түзілу жағдайлары қандай?

3. Орманның қоңыр топырағының классификациясында қандай тип тармақтарына, туыстықтарға, түрлерге бөлінеді?

Ормандық сұр топырақ

Сабақтың мақсаты: Ормандық сұр топырақ классификациясымен, морфологиялық, белгілерімен, қасиеттерімен танысу.

Тапсырма:

1. Монолиттер мен жәшіктегі үлгілерді пайдаланып ормандық сұр топырақтардың морфологиялық белгілерін қарастыру дәптерге осы топырақ бейнесін түсіру.

2. Ормандық сұр топырақ классификациясымен танысу.

3. Ормандық сұр топырақтардың таралу шекарасын, түзілу жағдайларын қарастыру.

Тапсырмаға түсініктеме.

Орманды далалы аймақтың негізінен солтүстік бөлігінде таралған. Солтүстік Қазақстанда ормандық сұр топырақ көктерек пен қайыңды шоқ орман өсетін жерде, элювий-делювийлі саз жыныстарда, қоңыр салқын, ылғалдылығы орташа ауа райы жағдайында қалыптасқан. Топырақ кескіні мынадай қабаттардан құралған: А₀–А₁–А₁А₂ – ВА₂ –В (В₁, В₂) – ВС –С.

Тың топырақтарда орман төсеніші қабаты А₀ немесе шымды қабат А_д болады. Оның астында қарашірікті (А₁+А₁А₂) қабат орналасады, оның түсі ашық-сұрдан күңгірт-сұрға дейін. Орманды дала топырақтарының басты морфологиялық ерекшелігі – қарашірікті қабаттың екі қабатқа анық бөлінуі: гумусты қабат А₁ – гумус мөлшері жоғары үстіңгі бөлігі және ауыспалы А₁А₂ немесе қарашірікті-күлгінденген гумуспен боялумен қатар кремнезем себіндісі түріндегі күлгіндену белгілерінің болуымен сипатталады. А₁А₂ қабаты кремнезем себіндісі мол жаңғақты немесе жаңғақты-призмалы құрылымды ВА₂ қабатына ауысады. Қырларында гумус жұғындысы мен жылтырлық байқалатын жаңғақты немесе жаңғақты призмалы құрылымды, кремнезем себіндісі бар тығыздалған иллювиальды В қабатына біртіндеп ауысады. Осы белгілердің байқалуына қарай В қабаты В₁, В₂ қабаттарына бөлінуі мүмкін. В қабаты біртіндеп С аналық жынысқа ауысады, аналық жыныста 120-200 см тереңдікте салалы орналасқан карбонаттар болады.

Ормандық сұр топырақтардың классификациясы кестеде берілген.

22-кесте - Ормандық сұр топырақтар классификациясы

Типше	Тегі	Түрі
Ормандық ашық-сұр Ормандық сұр Ормандық күңгірт-сұр	Қалыпты Екінші гумус қабатты Түйіспелі-шалғынды Қалдық-карбонатты	а) Қарашірікті қабат (А1+А1А2) қалыңдығы бойынша: қалың (>40 см), орташа қалыңдықты (20-40 см), аз қалыңдықты <20 см), б) Қайнау тереңдігі бойынша: жоғары қайнайтын (100 см-ден жоғары) және терең қайнайтын (100 см-ден терең)

Ормандық ашық-сұр топырақтар морфологиялық белгілері мен қасиеттері бойынша шымды-күлгінді топырақтарға ұқсас. А₁ қабаты аз қалыңдықты (15-20 см және аз), нашар байқалатын кесекті-жапырақты құрылымды, ашық-сұр түсті, игерілген топырақтарда А_ж құрылымсыз және тозаңданған. Алмасу қабатында (А₁А₂) күлгіндену белгілері анық байқалады – ақшыл реңді, қабыршақты, тақталы немесе тақталы-жаңғақты құрылымды, кремнезем себіндісі мол.

ВА₂ қабаты анық байқалған, жекеленген гумус ақпалары бар, жаңғақты-призмалы немесе жаңғақты тақталы құрылымды, кремнезем себінділі. В қабаты күшті тығыздалған, жаңғақты-призмалы құрылым қырларында кремнезем себіндісі мен жылтырлық байқалады.

Ормандық сұр топырақтар қарашірікті қабатының қалың (25-30 см) болуымен ерекшеленеді. Күлгінденген (А₁А₂) қабаты, ашық-сұр топырақтармен салыстырғанда гумуспен қою боялған, кремнезем себінділі жаңғақ құрылымды. Кейде ВА₂ қабаты болмайды. Иллювиальды В қабатының жаңғақты-призмалы құрылым бөлшектері қырларында мол кремнезем себіндісі мен гумус жұғындылары болады.

Ормандық күңгірт-сұр топырақтар белгілері және қасиеттері бойынша күлгінденген қара топырақтарға ұқсас. Қарашірікті А₁ қабаты қалың (30-35 см), күңгірт-сұр түсті, кесек құрылымды. А₁А₂ қабаты гумуспен қою боялған, қырларында кремнезем себінділері бар жаңғақты-призмалы құрылымды. ВА₂ қабаты болмайды. Иллювиальды қабат күңгірт-қоңыр түсті, тығыздалған, жаңғақты-призмалы құрылым анық байқалады.

Екінші гумус қабатты ормандық сұр (ашық сұр және күңгірт-сұр) топырақтарда күлгінденген А₁А₂ қабатынан төмен күңгірт, күлді-сұр немесе күлді-қара түсті, кремнезем себінділі ұсақ жаңғақты немесе тақталы жаңғақты құрылымды екінші гумус қабаты (А_h) орналасады. Біртіндеп гумус ақпалы қоңыр түсті, кейде глейлі дақтар бар жаңғақ құрылымды иллювиальды В қабатына ауысады.

Қалдық-карбонатты ормандық сұр (сұр және күңгірт-сұр) топырақтар карбонатты жыныстардың бұзылу өнімдерінде түзіледі. Олардың ерекшелігі – гумус мөлшері жоғары, күлгіндену белгілерінің болмауы немесе сәл байқалуы және карбонаттардың жақын орналасуы.

Түйіспелі-шалғынды ормандық сұр топырақтардың түйісу шекарасында глейленген қабатша болады.