- •I тарау. Топырақтану – топырақ туралы ғылым, топырақ түзілу процесі
- •Минералдар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тау жыныстары
- •3 Кесте - Магмалық жыныстардың классификациясы
- •4 Кесте - Шөгінді тау жыныстары классификациясы
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақ түзуші жыныстар
- •II тарау. Экологиялық факторлардың топырақтың морфологиялық белгілеріне әсері
- •Бақылау сұрақтары:
- •7 Кесте – Құрылым классификациясы
- •Бақылау сұрақтары:
- •III тарау. Топырақтардың гранулометриялық құрамы және оның маңызы
- •Бақылау сұрақтары:
- •IV тарау. Топырақтардың құрам бөліктері және олардың қасиеттері топырақтар мен топырақ түзуші жыныстардың химиялық құрамы
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақтың органикалық заттары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақ құнарлығы және топырақтағы қарашірік балансы
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақ коллоидтарының пептизациясы және коагуляциясы
- •I тәжірибе.
- •II тәжірибе.
- •III тәжірибе.
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақтың сіңіру қасиеті
- •4 Тәжірибе.
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақтың қатты фазасының тығыздығы мен кеуектілігін анықтау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Су ерітіндісін талдау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақтың су өткізгіш және су көтергіш қасиеттері
- •І тәжірибе. Су өткізгіштік
- •Бақылау сұрақтары:
- •V тарау. Топырақ түзілудің экологиялық факторлары және олардың аймақтылыққа әсері
- •Топырақ классификациясы принциптері таксономикалық бірліктер
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тайгалы орман аймағы топырақтары
- •Күлгін топырақтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Шымды топырақтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Шымды-күлгін топырақтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Батпақтық топырақтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Ормандық қоңыр топырақ
- •Бақылау сұрақтары:
- •Ормандық сұр топырақ
- •Бақылау сұрақтары:
- •Қара және шалғынды -қара топырақтар–
- •Бақылау сұрақтары:
- •Қара-қоңыр және шалғынды қара-қоңыр топырақтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тұзданған топырақтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Кебірлер
- •Бақылау сұрақтары:
- •Солодтар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Қоңыр шөлейт топырақ
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тау етегіндегі-шөлді далалар топырақтары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Құрғақ және ылғалды субтропик топырақтары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Жайылма топырақтары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Таулық аймақтар топырақтары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақтарды агрономиялық сипаттау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақ бонитировкасы
- •Бақылау сұрақтары:
- •Топырақтану пәнінен тесттер
- •Әдебиеттер
- •Мазмұны
7 Кесте – Құрылым классификациясы
Тегі |
Түрі |
Мөлшері |
|||
1 |
2 |
3 |
|||
I — тип Куб тәріздес |
|||||
Тоң кесекті — дұрыс емес және тегіс емес пішінді |
Ірі тоң кесекті Ұсақ тоң кесекті |
> 10см 10 — 1 см |
|||
Кесекті — дұрыс емес доғал пішінді, омырылу беті тегіс емес, бұдырлы қырлары байқалмайды |
Ірі кесекті кесекті ұсақ кесекті тозаң тәріздес |
10 — 3 мм 3 — 1 мм 1 — 0,25мм < 0,25 мм |
|||
Жаңғақ тәріздес — сәл дұрыс пішінді, қырлары жақсы білінеді беті тегіс, қабырғалары өткір |
Ірі жаңғақты жаңғақты Ұсақ жаңғақты |
> 10 мм 10 — 7 мм 7 — 5 мм |
|||
Дәнді-түйіртпекті — пішіні сәл дұрыс, кейде домаланған, қырлары жақсы білінеді. Беті бірде бұдырлы, бірде тегіс, жылтыр. |
Ірі түйіршікті (бұршақ тәріздес) түйіршікті ұсақ түйіршікті |
5 — 3 мм
3 — 1 мм 1 — 0,5 мм |
|||
1 |
2 |
3 |
|||
II — тип Призма тәріздес |
|||||
Бағана тәріздес — бөлшектер нашар пішінденген, қырлары түзу емес, қабырғалары домаланған. |
Ірі бағана тәріздес бағана тәріздес ұсақ бағана тәріздес |
> 5 см 3 — 5 см < 3 см |
|||
Бағаналы — дұрыс, жақсы жетілген вертикальды қырлы және жоғарғы жағы дөңгелене біткен, төменгі жағы тегіс пішінді. |
Ірі бағаналы
Ұсақ бағаналы |
5 — 3 см
< 3 см |
|||
Призмалы — қырлары жақсы жетілген, тегіс жылтыр бетті, өткір қабырғалы. |
|
|
|||
III — тип Тақта тәріздес |
|||||
Тақталанған (қатпарлы) — көлденең жетілген қатпарлы жымдастық |
Тақталанған Плиткалы Пластинкалы Жапырақты |
> 5мм 5 — 3 мм 3 — 1 мм < 1 мм |
|||
Қабыршақты — мөлшері үлкен емес көлденең жымдастық, жиі өткір қырлы. |
Жұмыртқа қабыршақты ірі қабыршақты ұсақ қабыршақты |
> 3 мм 3 — 1 мм < 1 |
|||
Бірігуі — тығыздықпен кеуектіліктің сыртқы байқалуы. Ол механикалық құрамына құрылымына топырақ фаунасының әрекеті және тамыр жүйесінің жетілуіне байланысты. Тығыздық дәрежесіне қарай топырақтарды былай бөледі: құйма, тығыз, қопсынды, бытыраңқы.
Кеуектілік құрылым бөлшектерінің ішіндегі және олардың арасындағы түтіктердің көлемі мен мөлшеріне байланысты.
Жаңа жарандылар — пішіні және химиялық құрамы әртүрлі заттардың жиналуы. Физикалық, химиялық, биологиялық процесстердің әсерінен және өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік ету әрекетінен химиялық және биологиялық текті жаңа жарандылар жиналады.
Химиялық жаңа жарандыларды пішініне қарай былай бөлшектейді:
1. Жарғақтар мен қонымдар — топырақ бетіне жұқа пленка түрінде шыққан химиялық заттар.
2. Қабыршақтар, жұғындар — топырақ бетінде немесе жарықшақтарында жұқа қабат түрінде болады.
3. Арна, түтікше — құрт жолдары мен тамырлар жолдарына толған химиялық заттар.
4. Қабаттық — қабаттарда көп мөлшерде жиналады.
Топырақтағы жаңа жарандылар арқылы генезис және агрономиялық қасиеттерін бағалауға болады.
Егер жаңа жарандылар — топырақ түзілу процесі кезінде емес жаңа түзілген болса, онда ол агрономиялық қолайсыз қасиеттерге нұсқайды.
Кіріспелер — топырақ қалыптасу процесіне қатыссыз органикалық және минералдық заттар. Бұларға өсімдік қалдықтары, көң, жануарлар сүйектері, жыныстар сынығы, археологиялық қазбалар, кірпіш, көмір тағы сол сияқты заттар жатады.