4. Банктер негізгі қаржылық институт ретінде

4.1. Банктер түрлері және қызметін ұйымдастыру

4.2. Коммерциялық банктердің ұйымдастырушылық құрылымы

4.1. Банктер түрлері және қызметін ұйымдастыру

Банктердің өзіндік ерекшеліктеріне қарай оларды екі негізгі түрге бөлуге болады: эмиссиялық және эмиссиялық емес.

Эмиссиялық – бұл айналымға ақша белгілерін шығаруына айрықша құқығы бар орталық банк. Әр түрлі елдерде ол ұлттық банк, халықтық банк, резервтік банк деп әр қилы аталады. Ол Қазақстанда ҚР Ұлттық банкісі деген атауға ие. Оның басты міндеттеріне айналымға ақша шығару, банктердің арасында ақшалай тауардың саудасын жүргізу, банк жүйесінің эмиссия­лық несие және есеп айырысу қызметін басқару жатады. Ол еліміздегі банктік жүйенің жоғарғы деңгейін құрайды.

Эмиссиялық банк аса ірі қаражатқа ие. Ондай ірі құжатқа банктердің бірде біреуі ие емес. Бұл оған басқаларына көмек көрсетуіне және олардың қызметін басқаруға мүмкіндік береді. Қалған банктер эмиссия­лық болып табылмайды, өйткені олар айналымға ақша шығарудың айрықша құқығына ие емес.

Ұлттық банктің негізгі функцияларына мыналар жатады:

• Эмиссиялық – бұл орталық банктің ең маңызды функ­цияларының бірі. Қазіргі заманда қолма-қол ақшасызға қара­ғанда қолма-қол ақшаның маңызы артық болса да, банкнот эмиссиясы өз мәнін жоғалтпайды, өйткені қолма-қол ақша төлемдерінің көп бөлігі үшін және борыштық міндеттемені түпкілікті өтеуге қаражатты қажет ететін несие жүйесінің өтім­ділігін қамтамасыз ету үшін бұрынғыша қажетті болып қала береді.

• Коммерциялық банктердің кассалық резервтерін шоғыр­ландыру және сақтау функциясы. Оның мәні мынада: ұлттық несие жүйесіне мүше болып табылатын әрбір коммерциялық банк Ұлттық банктің резервтік шотында оның салым ақша мөлшеріне арақатынасымен анықталған соманы сақтап қоюға міндетті.

• Елдің ресми алтын-валюта резервін сақтайтын дәстүрлі функциясы.

• Үкімет органдарына несие беру және олардың есеп айырысу операциясын орындау. Мемлекеттік бюджеттерге жар­тысына дейін және одан да көп елдің ЖІӨ шоғырланады. Сол себепті Ұлттық банк үкіметтік мекемелер мен ұйым­дардың, жергілікті үкімет органдарының шотын жүргізеді, осы шотқа олардың қаражатын шоғырландырады және оның төлемін жү­зеге асырады.

• Мемлекеттік бағалы қағаздармен операцияларды жүзеге асырады.

• Мемлекетке қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді тікелей ссуда формасында немесе мемлекеттік облигацияларда сатып алудың формасында несие береді.

• Үкіметтік органдардың тапсырмасы бойынша алтынмен және шетелдік валюталармен операцияларды жүзеге асырады.

• Ақша саясатының (ол ең алдымен ақша массасының өз­герісін реттейді) және несие саясатының (несие мөлшерін, про­центтік мөлшерменің деңгейін және ссудалық капитал нарығы­ның басқа көрсеткіштерін реттейді) шаралар жиынтығын біл­діретін ақша-несие саясатын жүзеге асырады.

Коммерциялық банктер көбінесе өздері салым ақша түрінде алатын ақшалай капиталдың есебінен өнеркәсіп, сауда және басқа да кәсіпорындарды несиелеу бойынша әмбебап операция­ларды орындайтын жеке және мемлекеттік банктерді білдіреді.

Коммерциялық банктердің функциялары:

• мерзімсіз депозиттерді шоғырландыру (ағымдағы шот­тарды жүргізу) және осы банктің атына жазылған чектерді төлеу;

• кәсіпкерлерге несие беру;

• барлық ұлттық шаруашылықтың ауқымында төлем ай­налымын ұйымдастыру әрі есеп айырысуларды жүзеге асыру және т.б.

Коммерциялық банк – бұл шаруашылық есеп принципімен әрекет ететін заңды тұлға болып табылатын, шаруашылықты дербес жүргізетін субъект. Өнеркәсіпке, ауыл шаруашылығына, құрылысқа қарағанда банктер өндіріс саласында емес, айырбас саласында әрекет етеді. Олар ресурстарды тартады, несие бере­ді, яғни, қайта бөледі, тауарлардың алмасуына ықпалын тигізеді.

Орындалатын функциялардың санына қарай коммерциялық банктерді әмбебап банк және мамандандырылған банк деп бөлуге болады.

Әмбебап коммерциялық банк – бұл көптеген қаржылық опе­рациялар мен қызмет көрсетулерді орындайтын несие мекемесі. Бүгінгі таңда олар өз клиенттеріне 200-ге жуық әр түрлі өнім­дері мен қызметтерін ұсына алады. Мұндай кең ауқымда әрта­раптандырылған операциялар коммерциялық банк­терге өз клиенттерінен айырылмауға және өте қолайсыз конъюнктура жағдайында да пайда алуына мүмкіндік береді.

Мамандандырылған банк – бұл бір немесе бірнеше функ­цияны орындайтын, сонымен бірге, нақты экономика саласында өз қызметін жүзеге асыратын несие мекемесі.

Банкті функциялық мамандануына қарай инвестициялық, инновациялық, ипотекалық банктерге бөлуге болады.

Инвестициялық және инновациялық банктер – облигация­лық заимдарды, акцияларды және басқа да бағалы қағаздарды шығару әрі ұзақ мерзімді ссудаларды ұсыну арқылы ақша қаражаттарды ұзақ мерзімге шоғырландыруға маманданады. Инвес­тициялық банктер ұзақ мерзімді салымға қаражаты жетіс­пеген кәсіпкерлер мен қаражатын ұзақ мерзімге салатын салымшы­лардың арасындағы делдалдық мекемені білдіреді. Инновация­лық банктер де инвестициялық болып табылады, алайда, олар тек технологиялық жаңа енгізулердің (инновацияның) әзірле­нуін және игерілуін несиелейді.

Ипотекалық банктер жердің және жылжымайтын мүліктің кепілімен қаражатты ұзақ мерзімге тарту және орналастыру бойынша несие операцияларын жүзеге асырады.

Бұл банктердегі пассивтің көп блөлігін ипотекалық облига­циялар, акциялар және құнды қағаздар құрайды.

Салалық және аймақтық банктердің мамандану деңгейі, олардың активтері мен пассивтерін қалыптастырудағы өзіндік ерекшелігі көбінесе өздерінің қызмет салаларына, сондай-ақ, өндірістік процестің басқадай ауытқуларымен құрылған әр түрлі салалық ерекшеліктерімен байланысты болады.

Банктерді аймақтық белгілері бойынша аймақтың қажет­тілігіне қызмет ететін жергілікті банк, тұтас елдің банкісі және халықаралық банк деп бөлуге болады. Әрине, бір жақты маманданған немесе бір салаға ғана қызмет ететін банкті кездестіру қиын, тек қысқа мерзімді несиелерді берумен ғана айналысатын немесе өнеркәсіп кәсіпорындарына ғана несие берумен шұғылданатын немесе тек бір ғана аймақтың клиент­теріне қызмет көрсететін банк болмайды емес, болады, бірақ, іс-тәжірибеде мұндай банктерді кездестіре алмайсыз. Осы заманғы экономикада көбінесе өзінің негізгі қызмет бағытын сақтай отырып, әр түрлі операцияларды орындай беретін банктерді көптеп кездестіруге болады. Оларды тек өздерінің негізгі қыз­мет бағыттарына қарап ажыратуға болады.

Банктерді меншік сипатына қарай мемлекеттік, акционерлік, кооперативтік, жекеше, муниципалды, аралас деп бөлуге болады. Банк капиталын меншіктеу тұрғысынан алғанда мем­лекеттік тұрпаттағы банктің мемлекеттік белгісі өзінің негіз қалаушысы болып табылады. Мұнда бастапқы сәтке олардың мемлекеттің ұлттық мүддеге бағыныштылығы жатады (мысалы, эмиссиялық банк жүйесі арқылы ақша айналысының тұрақты­лығын қамтамасыз ету, коммерциялық банктердің мемлекеттік жүйесі арқылы қандай да бір аймақтың немесе саланың даму бағдарламасын қаржыландыру). Бұл банктің ерекшелігі: олар­дың бастапқы капиталы көбінесе акционерлік болады, өйткені ол басқа меншік формасына жататын бөлікті де қамтиды. Алайда, бұл оның мемлекеттік сипатына нұқсан келтірмейді, өйткені ол ең алдымен ел экономикасының тиісті салала­рындағы кәсіпорындарды дамыту үшін құрылған.

Банктер қаржылық делдал ретінде мынадай операцияларды орындайды:

• несиедегі делдалдық;

• есеп айырысудағы делдалдық;

• кастодиандық делдалдық;

• брокерлік-дилерлік делдалдық қызмет және т.б.

Банктер биржалардың міндетті қатысушысы болып табы­лады. Олар биржалық операцияларды дербес ұйымдастыра ала­ды әрі бағалы қағаздар саудасы бойынша операцияларды да дербес орындай алады.

Коммерциялық банктер өз клиенттеріне әр түрлі депозит түрінде ақша сақтаудың қолайлы формаларын ұсынады, бұл өтімділікте клиенттің қажеттілігін қанағаттандыра отырып, олардың сақталуын қамтамасыз етеді.

Банк өз қызметінде бұдан басқа да мыналарды жүзеге асы­рады:

• пассивті операциялары;

• активті операциялары;

• меншікті операциялары.