Табліца 3.Храналогія выпуску кніг і брашур

Год выпуску Колькасць тытулаў

Агулам 117

У тым ліку

Перыяд нямецка—савецкага супрацоўніцтва

1939 1

1940 0

1941 7*

Перыяд савецка–нямецкай вайны

1941 17

1942 17

1943 34

1944 28

Разам 104

У выніку палітычных умоваў і абмежаванага попыту з верасня 1939 г. да канца чэрвеня 1941 г. выйшла толькі 8 кніг: О. Лемана Нямецкія салдаты, падручнік Бакача, дзве брашуры Вераса і чатыры выданні Пражскіх курсаў беларусаведы.

Марудна наладжвалася кнігавыдавецкая справа і на акупаваных Нямеччынай усходніх тэрыторыях. Як паказана ў табліцы 3, у другой палове 1941 г. у Беларусі выйшла 17 тытулаў, аднак іх пераважную частку (13 тытулаў) складалі школьныя праграмы. Акрамя іх ксёндз Глякоўскі выдаў тры кніжачкі, а Краёвае выдавецтва «Менск» — адну.

Не палепшылася становішча і ў 1942 г. За гэты час выйшла агулам 17 кніг. У Генеральнай акрузе Беларусь выпушчана 7 кніг (БНС — 3, Інспектарат — 1, ВШПЛМ — 1, нямецкія выданні — 2). Такая ж іх колькасць выйшла ў Нямеччыне (тры — надрукаваныя ў Празе — кнігі З. Дабрынскай, Я. Коласа і Л. Геніюш і чатыры рататарныя выданні Ніны Абрамчык). Новай з’явай было запачаткаванне ў 1942 г. выпуску беларускіх кніг у Рызе і Варшаве.

Выданне кніг ажывілася ў 1943 г., калі ўсімі выдаўцамі на акупаваных тэрыторыях і ў Нямеччыне былі выпушчаны 34 тытулы, у два разы больш, чым у папярэднім годзе. Пераважную іх частку складалі выданні ВШПЛМ (14 тытулаў) і К. Езавітава ў Рызе (12 тытулаў). Іншымі выдаўцамі былі выпушчаны ў Менску 2 кнігі, у Слуцку — 1, Віль­ні — 1, Варшаве — 2, Берліне — 2 і Празе — 1.

У выніку адступлення нямецкіх войск выдавецкая дзейнасць у Менску спынілася пад канец чэрвеня 1944 г. За першае яго паўгоддзе ВШПЛМ выпусціла 9 кніг (з іх зборнік лірыкі Салаўя быў надрукаваны ў ліпені ў Рызе), СБМ — 1, рэдакцыя Новага Шляху — 1 кнігу. Вясной 1944 г. 2 кнігі выйшлі ў Вільні і 1 — у Рызе. Выдадзеная бела­стоцкім беларускім аб’яднаннем кніга М. Сяднёва Ахвяры бальшавізму была надрукавана ў ліпені ў Кёнігсбергу. Невядома, дзе выйшла Калыньша Смалакурэнне. У Берліне кнігадрукаванне працягвалася да канца 1944 г. Там выйшла 12 тытулаў, у тым ліку — 7 у серыі «Народная бібліятэчка». Агульны вынік 1944 г. (28 тытулаў) быў некалькі меншы, чым у папярэднім годзе.

***

Геаграфія выданняў. За ўвесь разгледжаны перыяд беларускія кнігі выдаваліся ў 9 гарадах, што дэталёва паказана ў табліцы 4. Найбольшая іх колькасць (50 тытулаў) выйшла ў Менску, аднак пазіцыя гэтага горада не была дамінуючай. Другім важным кнігавыдавецкім цэнтрам быў Берлін, дзе з улікам выданняў «Вінэты» было выпушчана 36 тытулаў. У гэты лік уключаны кнігі Я. Коласа і Л. Геніюш, якія толькі друкаваліся ў Празе, але былі выдадзены Беларускім камітэтам самапомачы ў Берліне.

Табліца 4. Месца выдання кніг

Горад Выдадзеных тытулаў

Агулам 117*

У тым ліку

Менск 50

Берлін 36

Рыга 15

Прага 6

Вільня 3

Варшава 3

Баранавічы 1

Слуцк 1

Беласток 1

***

Пытанне алфавіту, якое раней выклікала розныя меркаванні і спрэчкі, у гады II сусветнай вайны і акупацыі Беларусі вырашалася амаль адназначна на карысць кірыліцы. У выніку загаду А. Розенберга менскае ВШПЛМ выпусціла лацінкай 7 падручнікаў і Выбраныя беларускія народныя казкі. Акрамя таго, лацінкай выдавалася ксяндзамі С. Глякоўскім і А. Станкевічам каталіцкая літаратура (4 тытулы) і Нінай Абрамчык 5 рататарных выданняў у Берліне.

Агулам за разгляданы перыяд было надрукавана лацінскім алфавітам 16 тытулаў, г. зн. 14% усёй тагачаснай кніжнай прадукцыі, а кірыліцай — 98 тытулаў, або 84% усіх выданняў, у тым ліку ўсе кнігі і брашуры, выпушчаныя нямецкімі выдаўцамі. Дзве кнігі Я. Станкевіча і 25–лецьце Беларускае гімназіі ў Вільні надрукаваны двума алфавітамі.

***

Аб’ём выданняў 1939—1944 гг. прадстаўлены у табліцы 5. Заслугоўвае ўвагі незвычайна высокі ўдзел тоненькіх кніг, ці, дакладней, брашур, аб’ём якіх не перавышаў 30 старонак. На іх прыходзілася амаль палова (47%) усіх тагачасных выданняў. Найбольш аб’ёмістымі (звыш 200 старонак) былі толькі пяць кніг — Я. Коласа Сымон Музыка (212 с.) Песьняры Случчыны (233 с.), Калыньша Смалакурэнне (240 с.), Я. Найдзюка Беларусь учора і сяньня (304 с.) і П. Бакача Падручнік нямецкага языка для Беларусаў (357 с.)