Я. Найдзюк і к. Езавітаў. Рыга, 17 лютага 1942 г.

Са збору Лены Глагоўскай.*

• На адвароце здымка дэдыкацыя: «Паважанаму грамадз. Найдзюку на добры ўспамін аб Рызе. К. Езавітаў. 17 лютага 1942 г.»

З такой мэтай узнікла ідэя стварэння грамадскага выдавецкага фонду, якая ажыц­­цяўлялася аргані­заваным парадкам сярод настаўнікаў. Як паведамляла «Раніца» (26.07.1942 г.), першыя пачалі збіраць грошы на выданне падручнікаў і іншых кніг настаўнікі Дзвіншчыны, з якіх кожны прызначыў на выдавецкі фонд адну месячную зарплату. Гэтая акцыя працягвалася і ў наступным годзе, а сабраныя грошы перадаваліся ў распара­джэнне К. Езавітава.

Незалежна ад настаўніцкіх складчын, якія, вядома, не маглі забяспечыць выдавец­кіх патрэбаў, К. Езавітаў, напэўна, спадзяваўся і на іншыя грашовыя паступленні і на базе сваіх аптымістычных разлікаў развіваў амбіт­ныя планы. Акрамя школьных падруч­нікаў ён імкнуўся выдаваць кнігі для дзяцей, музычную і навуковую літаратуру, слоўнікі. Працаваў сам і заахвочваў да супрацоўніцтва іншых аўтараў, мастакоў, кампазітараў, наладзіў кантакты з менскімі выдаўцамі Янкам Станкевічам і Язэпам Найдзюком, які ў лютым 1942 г. адведаў яго ў Рызе.

Летам 1942 г. К. Езавітаў сумесна з П. Бруноўскім і П. Масальскім закончылі апрацоўку беларуска–нямецкага слоўніка, які планавалі выдаць у нямецкім выдавецтве ў Рызе³⁷. У канцы жніўня Я. Станкевіч даслаў яму рукапісы апрацаваных Зоф’яй Дабрынскай падручнікаў — лемантара, чытанкі Наша кляса і выдадзеную ў Празе яе Арытмэтыку з прапановай перавыдання ў Рызе³⁸. На заклік Езавітава адгукнуліся Аляксей Туранкоў і іншыя менскія кампазітары, а таксама дырэктар гімназіі ў Зілупэ на Люцыншчыне Сяргей Сахараў, які падрыхтаваў да друку зборнік народных твораў. У выдавецкую дзейнасць уключылася і рыжская мастачка родам з Чарнігаўшчыны Аляксандра Бяльцова, якая рыхтавала малюнкі да праектаваных кніжак для дзяцей.

Супрацоўнікаў і матэрыялаў прыбывала, але фінансавыя магчымасці відавочна не адпавядалі аптымістычным спадзяванням К. Езавітава. Таму, кіруючыся камерцыйным разлікам, ён пачаў з музычнай літаратуры, якая ўяўлялася больш прыбытковай, чым школьныя падручнікі.

Пры значным попыце на музычныя творы ў Латвіі і Беларусі планаваныя паступленні з іх продажу павінны былі хутка палепшыць фінансавае становішча выдаўца і паспрыяць рэалізацыі яго праграмы.

На працягу сямі месяцаў — ад лістапада 1942 да траўня 1943 г. — К. Езавітаў выдаў у Рызе 10 паасобных беларускіх народных песень і рамансаў з нотамі ў гарманізацыі кампазітараў: М. Зінчука Палыночак, Т. Самохінай Непагодны вечар, А. Спаскага Астры, А. Туранкова Маладыя гады, Лета, Скрыпка, Вечар, Лявоніха, Слуцкія ткачыхі і У садочку цвітучым, а таксама два зборнікі: М. Мікалаевіча 3 беларускія народныя песьні і А. Туранкова 7 беларускіх рамансаў. Усе творы былі выпушчаныя накладам ад 1000 да 2000 асобнікаў і атрымалі высокую ацэнку рэцэнзентаў А. Карповіча («Новы Шлях», 1943, №18) і М. Шчаглова («Беларуская Газэта», 8.09.1943 г.).

Аднак музычная літаратура не дала спадзяванага прыбытку, у сувязі з чым К. Езавітаў быў вымушаны абмежаваць ранейшыя праекты. У палове 1943 г. быў надрукаваны невялікі Статут Беларускага аб’яднаньня ў Латвіі і, пасля доўгага чакання, у лістападзе 1943 г. выйшла яго чытанка Беларуская школа, перадрукаваная з даваеннага рыжскага выдання. Урэшце ў траўні 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей Камарочак, якая, здаецца, была апошнім выдавецкім здзяйсненнем К. Езавітава.

Некалькі кніг засталося ў рукапісах. Не былі выкарыстаны дасланыя Я. Станкевічам лемантар і чытанка З. Дабрынскай, зборнік народных твораў С. Сахарава, а таксама беларуска–нямецкі слоўнік. Затое планавалася выданне Арытмэтыкі З. Дабрынскай. Летам 1943 г. быў атрыманы дазвол нямецкіх уладаў на выпуск гэтага падручніка, пасля чаго К. Езавітаў здаў яго ў друкарню, але ці з–за нястачы грошай ці з–за іншых прычынаў да канца акупацыі прэса не паведамляла пра яго на­друкаванне.

Акрамя К. Езавітава, энтузіястам выдавецкай працы ў Латвіі быў Мікола Панькоў, які ўзначаліў у Дзвінску ініцыятыўную групу па падрыхтоўцы Беларускай Народнай Энцыклапедыі. У ёй планавалася 50—55 тыс. артыкулаў, тысячы здымкаў, малюнкаў, картаў, дыяграм і інш. У залежнасці ад падтрымкі гэтай ініцыятывы творчай інтэлігенцыяй Панькоў спадзяваўся скончыць падрыхтоўку энцыклапедыі не пазней 1944 г.³⁹  Задума была нерэальная і не магла здзейсніцца.