Група аўтараў і выдаўцоў пасля эвакуацыі з Беларусі ў Нямеччыну. Сядзяць злева направа: м. Сяднёў, л. Случанін, х. Ільяшэвіч,

Т. Лебяда, К. Езавітаў, Н. Арсеннева,… Лета 1944 г.

10 чалавек загінула падчас вайны: Ф. Акінчыц, В. Гадлеўскі, С. Глякоўскі, У. Казлоўскі і П. Кісель — у Менску, Ф. Аляхновіч — у Вільні, Гайкоўскі — у Варшаве, В. Мікула — у Нямеччыне і, верагодна, Міхась Ганько. Адзін толькі ксёндз І. Бобіч памёр натуральнай смерцю ў 1944 г. у Іўі.

Ішлі гады, у СССР мяняліся палітычныя варункі, многія ўчынкі савецкага «правасуддзя» былі перагледжаныя і некалі вінаватыя прызнаныя невінаватымі. Пасля смерці Сталіна былі вызвалены з лагераў: Л. Геніюш, А. Кецка, Т. Лебяда, С. Мядоўскі, Л. Случанін, А. Туранкоў, В. Шутовіч і П. Бакач. К. Езавітаў памёр у менскай турме, а Адам Станкевіч у тайшэцкім лагеры. Лёс астатніх невядомы.

Савецкія ўлады не лічылі магчымым прасіць прабачэння, а тым больш пакаяцца за смерць і цярпенні бязвінных людзей — яны проста сцвяр­джалі факт невінаватасці (гл., для прыкладу, змешчаны побач дакумент па справе А. Кецкі). На гэта былі важныя прычыны. Пасля вайны ў Беларусі па­слядоўна працягваўся русіфікацыйны курс, з абсягам і тэмпамі якога не магла раўняцца ніводная савецкая рэспубліка. Гэтай стратэгічнай мэце ўжо з першых пасляваенных гадоў служыла дэмаграфічная, кадравая і эканамічная палітыка, а з часам паступовае выцясненне беларускай мовы з школьніцтва і навуковых устаноў. Усе гэтыя інструменты дзейнічалі нібыта самачынна, без стасавання фармальнага прымусу, што давала падставу для выказванняў пра цалкам натуральны, добраахвотны працэс русіфікацыі.

У 60–я гады з’явіліся распрацоўкі, аўтары якіх тэарэтычна абгрунтоўвалі неабходнасць русіфікацыі беларускага народа. Яна называлася прагрэ­сіўным, аб’ектыўным вынікам эканамічнай інтэграцыі, інтэрнацыяналізацыі ўсіх сфер жыцця народаў СССР, важным фактарам стварэння адзінага савецкага народа. Гэтая тэорыя была ўхвалена ХХIV з’ездам КПСС (красавік 1971 г.) і сталася дырэктывай практычнай дзейнасці партыі. Ды беларускім дзеячам і гэтага было замала — яны сталі выказваць погляды, што беларуская мова ўжо не з’яўляецца адзінай роднай мовай беларусаў, што другой такой мовай стала руская.

У выніку дэнацыяналізацыйнай палітыкі партыі з году ў год змяншаўся попыт на беларускую кнігу, якую прапаноўвалі выдавецтвы БССР. Гэта, у сваю чаргу, уплывала на абмежаванне іх выпуску. У 1950—1985 гг. агульны наклад кніг і брашур, выпушчаных у БССР, узрос з 12,5 млн. да 53,3 млн., у тым ліку беларускамоўных выданняў зменшыўся напалову з 10,7 млн. да 5 млн. асобнікаў. Адначасова іх удзел у агульнай выдавецкай прадукцыі зменшыўся з 85 да 9%. У 1985 г., напрыканцы існавання СССР, на аднаго жыхара Беларусі прыходзілася ў сярэднім 0,5 беларускамоўнай кнігі, г. зн. у 10 разоў менш, чым у суседняй Літве (5,2 кнігі на літоўскай мове)⁵⁸.

Гэтыя паказчыкі былі самыя нізкія ў СССР і сведчылі пра паспяховую рэалізацыю запавету Кнорына. Беларускі народ стаў адмаўляцца ад кніг на роднай мове, і ўлады БССР не мелі падставы прасіць прабачэння ў тых, якія імкнуліся адвярнуць гэты працэс. Рашала палітыка, не права.

⁵² Друк Беларускай ССР 1918—1980. Статыстычны зборнік. Мінск, 1983.

⁵³ Kube W. Weissruthenien: Ein Jahr Zivilverwaltung. «Deutsche Zeitung im Ostland». 30.08.1942.

⁵⁴ Die Presse im Reichskommissariat Ostland. «Die Ostkartei». Juni 1943.

⁵⁵ Latviju Enciklopēdija. T.1. Stokholma, 1950—1951. S. 711—712.

⁵⁶ Tadas Ivanauskas. Gyvernimas ir veikla. Vilnius, 1976. P. 203.

⁵⁷ Звезда. 6 октября 1918.

⁵⁸ Народное хозяйство СССР. Статистический ежегодник. Москва, 1966. С. 734; 1986. С. 536.