21. Макро және микро, аралық концептілер

Кілт сөздер терминін Ш.Ниятованың зерттеуінен кездестіреміз, «Көркем мәтінге концептуалды талдау жасау үшін, алдымен сол мәтінде қолданылған кілт сөздер жиынтығын айқындап алу қажет...Ол кілт сөздердің әрбірі концептуалдық мәнді жеткізуші болып табылады және оларды жинақтағанда концептіге тән бүкіл қасиеттер, олардың атрибуттары, предикаттары, бейнелі ассоциациялары айқындалады» дей келіп, әрі қарай талдауларында Махамбет ақындық поэтиконында бес макроконцепт бар деп көрсетеді. Макроконцепт концептілердің аса ауқымдысы болса, микроконцепт олардың тақырыптық мазмұны бойынша өзара байланысып жатқан ішкі концептілері болып табылады. Мысалы, Махамбет концептосферасындағы макроконцептілер: Еркіндік, Соғыс, Батыр, Тәңір, Туған жер, олардың әрқайсысын аша түсетін микроконцептілер де бар. Айталық Батыр концептісі іштей Тұлпар, Нар, Қыран, Емен т.б. микроконцептілерінен тұрады. «Өмір - Өлім» концептісімен, оның құрамдас бөліктері арқау болған көптеген ойлар мен көркем туындылар, қанатты сөздер қазақ тілінде көптеп кездеседі. «Өмір - Өлім» концептісі қазақ жазушыларының шығармаларында түгелге дерлік әр түрлі көрініс тауып, әр басқа аспектіде құрылып жазылған деуге болады. Айталық, осы аталған концептілердің аясында көптеген жекелеген тұлғалардың мемуарлық шығармалар мен әңгіме эсселер де көбіне осы негізде өмірдің әр түрлі ситуацияларына негізделген. «Өмір» концептісінің құрамдас бөліктері ретінде:1) заман; 2) дәурен; 3) дүние; 4) ғұмыр; 5) тіршілік; 6) тағдыр концептілерін жатқызуға болады. Ал, «Өлім» концептісінің құрамдас элементі ретінде: ажал, қайғы, қасірет концептісін жатқызуға болады. «Өмір - Өлім» концептілерімен, олардың құрамдас бөліктерінің арасындағы ірі аралық элемент ретінде концепт қатарынан танылатын көптеген деректі, дерексіз (бала, ар, ұят, бақ, бақыт, қара, қазан, шаңырақ т.б ұлттық сипаты басым концептілерді) ұғымдарды көре аламыз. Демек аталған «Өмір - Өлім» концептілерінің астарынан тағы да бірнеше концептілерді шығаруға болады. Мәселен, бақыт, байлық, махаббат, сезім, ар, ұят-ождан т.б.. Бұлар жоғарыда аталған концептілердің ерекшелігін көрсетумен қатар, оларды толықтырып отырушы концептілік өріс құрайтын бірліктер ретінде қарастырылуы ықтимал. Демек, бұларды аралық концептілер немесе ұлттық сипаты басым микроконцепті концептілер деп, ал «Өмір - Өлім» концептісін макроконцепт ретінде қарастыруға болады.

22. Концептілік өріс немесе концептілер аясы

Концептілік өріс туралы теорияны алғаш рет ұсынған орыс тіл білімінде Д.С.Лихачев болды. М.Күштаева мәдени концептілердің реттелген жүйесін өріс теориясы арқылы анықтауды ұсынады. Оның көрсетуінше қандай да бір мәдени концептілерді танып білуде міндетті түрде санамызда соған жақын басқа да концептілерді қатыстырамыз. Бұдан концептілердің белгілі бір жүйеде құрылатыны көрінеді. Мәселен дүние концептісінің концептілік өрісін өмір, өлім, дін, адам, қоғам т.б. концептілері құрайды.Адамның дүние туралы түсініктер жиынтығы тұтас концепт түрінде берілсе, оны ашып талдау үшін өмір мен өлім, қуаныш пен қайғы, жақсылық пен жамандық, адам мен қоғам, дін туралы жеке концептілік құрылым бола алатын түсініктерді талдау қажет болады.