- •1 Билет
- •1. Токтық трансформатор: құрылымы, қосу схемасы, метрологиялық сипаттамалары.
- •2 Билет
- •1) Шалаөткізгіштік түрлендіргіші бар магнитэлектрлік жүйедегі өлшеуіш механизм. Неге арналған, шкаласының теңдеуі.
- •2) Жоғары (вч) және өте жоғары (свч) жиіліктегі, қуатты өлшеудің жылулық әдістері. Болометрлер, терморезисторлар және термотүрлендіргіштер.
- •3 Билет
- •1)Айнымалы токты өлшеудің осциллографтық әдісі. Арналуы. Өлшеу схемасы.
- •1) Амплитудалық мәнді өлшейтін вольтметр. Шкаласының теңдеуі.
- •2) Тура не тікелей бағалайтын өлшеуіш аспаптардың дәлдік кластары. Оларды құжаттарда және аспаптарда көрсету не белгілеу тәсілдері.
- •2) Өлшеудің қателіктері. Жүйелік қателіктер, оның құраушылары және олардын арылу әдістері.
- •4 Билет
- •5 Билет
- •1) Шунттар. Арналуы. Метрологиялық сипаттамалары.
- •2) Цифрлық аспаптардағы аналогтық сигналдарды дискреттеу тәсілі.
- •3) Берілгені: жиілігі 100Гц, ұзақтығы 100 мкс төртбұрышты импульстар берілген. Импульстық вольтметрмен өлшегенде оның амплитудасы 1в.
- •1) Қосымша резистор. Арналуы. Метрологиялық сипаттамалары.
- •3) Берілгені: Электр желісіндегі ток трансформациялау коэффициенті 10 тең токтық трансформатормен өлшенген. Қолданылған амперметрдің дәлдік класы 0,5 , номиналдық тогы 7,5 а. Ол 2,5 а көрсетті.
- •1) Тұрақты және айнамалы кернеуді бөлгіштер. Арналуы. Метрологиялық сипаттамалары.
- •2) Электрондық омметрлер. Олардың схемалары, өлшеу әдістері мен тәсілдері.
- •1) Мәндері үлкен ауқымда өзгеретін тұрақты токты өлшеу тәсілдері.
- •3) Берілгені: кернеуді термоэлектрлік вольтметрмен өлшегенде 14,1 в көрсетті, ал амплитудалық вольтметрмен көрсеткенде 20в көрсетті.
- •5.3 Сурет – Кернеуді өлшеудің сұлбасы
- •2) Қоскөпірлік өлшеуіш схема, оның арналуы, тепе-теңдік теңдеуі, өлшеу ауқымы, дәлдігі.
- •1) Токты өлшеудің жанама әдісі. Өлшеуіш құралдар мен схемалар.
- •2) Максвеллдің өлшеуіш көпір схемалары, арналуы, тепе-теңдік теңдеуі, құраушы элементтері.
- •11 Билет
- •12 Билет
- •1) Айнымалы кернеуді өлшеудің осциллографтық әдісі. Арналуы. Өлшеу схемасы.
- •3) Берілгені: кедергі амперметр мен вольтметр әдісімен өлшенген.
- •13 Билет
- •1) Токты өлшеудің жанама әдістері. Арналуы. Өлшеу схемасы.
- •Токты өлшеудің жанама әдістері. Арналуы. Өлшеу схемасы.
- •2)Өлшеуіш аспаптың дәлдік класы, ол қалай табылады, дәлдік класының халықаралық мәндері.
- •14 Билет
- •1) Электрлік кедергіні өлшеудің жанамалық әдісі. Өлшеу схемалары және олардың өзгешеліктері.
- •2) Электр энергиясының шығыны деп нені айтады? Санағыштың жұмыс істеу принципі, оны қосу схемасы.
- •15 Билет
- •16 Билет
- •17 Билет
- •1) Дыбыстық жиіліктегі тербелістің қуатын өлшеу, бір ваттметрлік әдіс
- •2) Тізбектеп қосылған тура бағалайтын омметр. Шкаласының теңдеуі
- •3) Берілгені:
- •18 Билет
- •1) Дыбыстық жиіліктегі тербелістің қуатын үш ваттметрлік әдіспен өлшеу. Арналуы және өлшеу схемасы
- •2) Цифрлық аспаптар.Арналуы, құрылымдық схемасы, функционалдық блоктардың бір-біріне ара қатынасы.
- •19 Билет
- •1) Дыбыстық жиіліктегі тербелістің қуатын Аронның схемасымен өлшеу.
- •2.Электрлік кедергіні нольдік әдіспен өлшеу. Өлшеу процесінің негізі.
- •20 Билет
- •1.Аналогтық өлшеуіш аспаптардың метрологиялық сипаттамалары, шкалалардың түрлері, келтірілген қателік, дәлдік класы.
- •2.Кездейсоқтық қателіктерді табудың ықтималдық теория- сын қолдану жолы, Стьюденттің коэффициенті.
- •3.Берілгені:
- •21 Билет
- •22 Билет
- •23 Билет
- •Аналогтық аспаптардың өлшеуіш механизмдері, олардың түрлері, шартты белгілері, жұмыс істеу принциптері, шкалаларының теңдеулері.
- •2) Көп функционалдық тәуелділіктегі электр шамаларын жанама әдіспен өлшегенде туындайтын қателіктерді табу
- •24 Билет
- •2) Өлшеудің қателіктері. Оларды топтау және жіктеу.
- •25 Билет
- •1.7 Погрешность косвенных измерений.
- •2) Токты және кернеуді өлшегендегі әдістемелік қателіктер.
- •26 Билет
- •Кедергіні амперметр-вольтметр әдісімен өлшегендегі құрал-саймандық және әдістемелік қателіктер.
- •27 Билет
- •28 Билет
- •2)Максвелл-Вина өлшеуіш көпір схемасы. Жұмыс істеу принципі, тепе-теңдік теңдеулері
- •3) Берілгені: осциллографтың бұрмалауының ұзақтығының ауқымы 50мс бөліктен 0,2 мс дейін өзгереді. Әрбір бөлік 6мм ге тең.
- •29 Билет
- •1) Кедергі өлшеуіштің параллельдік қосылу схемасы. Оның неге арналуы өлшеу ауқымы және өлшеу дәлдігі
- •2) Электрон - санақ әдісімен жиілікті өлшеу. Жиілікті импульстардың санына түрлендірудің негізі.
- •3) Берілгені: Кедергісі 135 ом резисторда 1мВт қуат бөлінеді.
- •30 Билет
- •1) Электрондық осциллографтағы үздіксіз сызықты және күтуші бұрмалау режимдері. Арналуы, сигналдарды осы режимдерде зерттеу тәсілдері.
- •2) Максвеллдің өлшеуіш көпір схемасы. Арналуы,тепе-теңдік теңдеулері
- •3) Берілгені: Кедергісі 600 ом резисторда 1мВт қуат бөлінген.
- •31 Билет
- •2)Максвелл-Вина өлшеуіш көпір схемасы.Арналуы тепе-теңдік теңдеулері
- •3)Берілгені: Қуаттың мәні 1мВт.
- •32 Билет
- •1) Кернеудің,қуаттың және токтың деңгейлері және олардың бір-бірімен ара қатынасы. Арналуы.
- •3) Берілгені: Ваттметр қуаттың 1мВт мәнін көрсетті. Бірақ оның кірісіне тізбектеп екі кедергі қосылған, олардың қуатты төмендету мәндері 20 және 10 дБ.
- •33 Билет
- •1) Шалаөткізгіштік түрлендіргіші бар магнитэлектрлік жүйедегі өлшеуіш механизмі. Неге арналған, шкаласының теңдеуі.
- •34 Билет
- •2) Электрондық осциллографтың көмегімен пунктирлік дөңгелек әдісімен жиілікті өлшу. Оның схемасы және өлшеу принципі. Артықшылығы және кемшілігі.
- •3) Берілгені: Уақыт – импульстік волтметрінің көрсеткіші Ux, пропорционалдық коэффициент к, импульстардың тұрақты жиілігі f0.
- •35 Билет
- •1) Сигналдардың деңгейлері туралы ұғым. Сигналдардың абсолюттік деңгейлері. Деңгейді өлшеуіштің схемасы.
- •3) Берілгені: Жиілігі 100 Гц, ұзақтығы 10 мкс төртбұрышты импульстар берілген. Импульстық вольтметрмен өлшегенде оның амплитудасы 1в.
- •36 Билет
- •1) Ваттметрді қосу схемасы, оның жұмыс істеу принципі, оның тұрақты және айнымалы токтардағы шкаласының теңдеуі, тұрақтылық коэффициенті Сw.
- •2) Көп функциялық тәуелділіктегі электр шамаларының абсолюттік қателіктерін табатын формуланы шығару.
- •3) Берілгені: Вольтметрдің кіріс сыйымдылығы 10пФ және эквиваленттік индуктивтігі 10мГн.
- •37 Билет
- •1) Жүйелік қателік деп қандай қателіктерді айтады? Оны қалай табуға болады, қандай құрамнан тұрады?
- •2) Электрлік энергияны санағыштың жұмыс істеу принципі. Оның метрологиялық смпаттамалары:номиналдың тұрақтысы cн, айналу саны n, беріліс саны Cz, өлшеу қателіктері
- •1) Айнымалы сигналдың орташа, орташа түзетілген, әрекеттік және амплитудалық мәндерін өлшеу. Сигналдардың формалық амплитудалық коэффициенттерін табу керек.
- •2) Үлкен токтарды өлшеуге арналған жоғары жиіліктік токтың трансформатордың жұмыс істеу принципі және қрсу схемасы.
- •3) Берілгені: Өлеушеіш механизмнің кернеуі Uөм және тогы Iөм, оның номиналдық кернеуі Uн және бөліс саны αн, ол желіге қрсымша кедергі Rқ арқылы қосылған.
- •38 Билет
- •39 Билет
- •1) Келтірілген қателік деп қандай қателіктерді айтады, оны табу үшін не істеу керек, ол өлшеу аспапта қалай белгілінеді.
- •2) Магнитоэлектрлік жүйедегі өлшеуіш механизмнің конструкциясы жұмыс істеу принципі, өлшеу ауқымы және дәлдігі.
- •3) Берілгені: тұрақты токтың u,δu және r,δr.
- •40 Билет
- •1) Даралық көпір схемасы, жұмыс істеу принципі, арналуы, өлшеу ауқымы және дәлдігі.
- •2) Ортаквадраттық ауытқу деп нені айтады, оның қасиеті және оны қалай табуға болады.
- •41 Билет
- •1) Үлкен және кіші кедергілерді жанама өлшеу кезінде өлшеу схемаларының айырмашылығы, өлшеу қателіктері.
- •2) Кездейсоқтық қателіктерді табуға арналған ықтималдық теорияның негіздері.
- •3) Берілгені: p, δp, r, δr.
- •42 Билет
- •1) Электродинамикалық жүйедегі өлшеуіш механизмнің конструкциясы, жұмыс істеу принципі, өлшеу ауқымы және дәлдік класы.
- •2) Аналогтық аспаптардың өлшеуіш механизмдері, арналуы, жұмыс істеу принциптері, айырмашылықтары, таңбалануы.
- •3) Берілгені: Магн.Эл. Миллиамперметр, оның , тең. Өлшенетін ток
- •43 Билет
- •1) Токты және кернеуді өлшенгендегі әдістемелік қателіктер, абсолюттік және салыстырмалы қателіктер, өлшеу схемасы.
- •3) Берілгені: токтың трансформатор : k ; амперметрдің γ ; .
- •6.1 Сурет – Бірорамдық өлшеуіш тт
- •44 Билет
- •1) Өлшеудің қателіктері: топтау үлгісі, түрлері
- •2) Өлшеуіш аспаптың метрологиялық сыйпаттамалары, олардың шкалаларының түрлері
- •00 Түзу , 450 эллипс, 900 дөңгелек
- •45 Билет
- •1) Цифралық аспаптың функциялық схемасы, уақытпен кванттау және деңгеймен дискреттеу принциптері, өлшеу схемасы.
- •46 Билет
- •1) Кернеуді бөлгіштер. Арналуы. Метропологиялық сипаттамалары
- •2) Электрондық омметрлер. Олардың схемалары, өлшеу әдістері мен тәсілдері
2.Кездейсоқтық қателіктерді табудың ықтималдық теория- сын қолдану жолы, Стьюденттің коэффициенті.
Өлшеу
қателіктерін үш топқа бөлуге болады:
тұрпайы, жүйелік және кездейсоктық
қателіктер. Кездейсоқтық қателіктер жүйелік
емес сипатты болып келеді және орта шамадан
бір немесе басқа жағына ауытқулардан
көрінеді және кез келген өлшеумен
қоса жүреді. Әр уақытта жүйелік қателікпен
бірге кездейсоқтық қателіктерде болады.
Сондықтан өлшеудің абсолюттік қателігі:
Кездейсоқ қателіктің таралу заңын пайдаланған кезде қателіктің ықтималдығы жататын сенімді аралықты табу керек. Егер өлшеу саны шамасында болса, сенімді аралық үшін Стьюденттің коэф- фициенттерін пайдаланған қолай- лы. Қабылданған сенімді аралық пен өлшеу санына байланысты Стьюденттің коэффициенттерін мағлұматнамалардан табуға бола- ды.
3.Берілгені:
Табу керек: орта мәні (UОР) ;
орта түзетілген мәні (UОТ) ;
әрекеттік мәні (UӘР) .
Шешуі: UОР=0; UОТ= Um\2
UӘР= Um\
21 Билет
1. Тұрақты токтың көпірлік схемасы. Оның жұмыс істеу принципі және тепе-теңдік шарттары.
Дәлдік өлшеу кезінде тұрақты токты көпірлік сұлбаны қолданады. Жасауға оңай және өлшеуге жеңіл болып даралық көпірлік сұлбасы жатады, ол барлық белгілі өлшеуіш көпір сұлбаларының негізі болып саналады. Көпірлік сұлбада салыстыру әдісі қолданады. Салыстыру әдісі нолдік әдіс дифференциалдық өлшеу әдісі, өлшеу кезінде өлшенетін шама мен белгілі мәннің шамасының айырмашылығы нолге тең болу керек. Салыстыру әдіс компенсаторларда, өлшеуіш көпірлік сұлбаларда не оның өзгертілген түрі «іздеуші салыстырмалы әдісі» деген атпен автоматтық аспаптарда қолданады.
8.3 суретте тепе-теңдік кезінде көпірлік сұлба көрсетілген, мұнда гальванометрдің қосылымында ток нольге тең (I=0), ал көпірлік сұлбаның иықтарындағы кедергі үшін мынандай қарым-қатынас заңды RX/R2 = R3/R4. (8.5) Нақтылай айтқанда, гальванометр қосылымындағы ток нольге дейін төмендей алмайды, себебі гальванометр қанша сезімтал болсада, аз токты сезе алмайды. Сондықтан мынандай сұрақ туады: гальванометр Rx қанша шамаға өзгергенін сезе алады? Бұл гальванометрдің сезімталдығына байланысты.
RX – өлшейтін кедергі; R3 – өзгеретін үлгілі кедергі; R3, R4 – тұрақты үлгілі кедергілер; R5 – гальванометрдің ішкі кедергісі; Ri – кернеудің көзінің ішкі кедергісі; E – кернеудің көзі. 8.3 сурет – Даралық көпір сұлбасы
Гальванометрдің
өлшейтін
ең
кіші
мәні
болып
min= RX/RX/min (8.6) саналады.
Мұнда
RХ
– кедергінің
өлшейтін
мәні;
RХ
– осы
кедергінің
өзгеру
шамасы.
Метрологияда
бекітілген,
бұл
мән
гальванометр
арқылы
өтетін
токқа
тең,
егер
ол
гальванометрдің
тілшігін
бір
бөлістің
1/10 үлесіне
бұра
алса
l5min=Ci/10,
(8.7) мұнда
C1 – бір
бөліс
(нолден
не
оң
жақта,
не
сол
жақта).
8.5 теңдеуден
белгісіз
кедергіні
табуға
болады
RX=R2*R3 /R4. (8.8) Көпірлік
сұлбаның
ең
қолайлы
сезімталдығының
мәні
қандай
болу
керек,
соны
қарастырайық.
Гальванометр қолданатын даралық өлшеуіш көпір сұлбалардың өлшеу аумағы: 0,1 Ом - 106 Ом дейін. Практикада реохордтық және декадалық дара көпір сұлбалары қолданады. Реохордтық өлшеуіш көпір сұлбаларының ыйықтарында үлгілі кедергімен реохорд қолданады. Бұл кезде үлгілі кедергі әруақытта тұрақты мәнде болады. Көпір сұлбасының екі иығындағы R3 және R4 кедергілер біркелкі кедергілі сымнан жасалады. Индикатордың бір қыспағы көпір сұлбасының теңдігін жасау үшін кедергілі сымның үстімен қозғалып отырады (8.4 суретті қара)
Қозғалқыш
қыспақтың орны өлшеуіш көпірлік сұлбаның
иықтарының қатынасын көрсетеді. b=
(8.10) Белгісіз кедергінің мәні Rx осы
қатынасымен үлгілі кедергінің мәнін
көбейткенде табылады RX=bRN.
2 Кернеуді және токты өлшеуге арналған масштабтық түрлендіргіштер. Схемасы және қателіктері.
Үлкен тұрақты токтарды, мысалы 200-500 кА, өлшеу аллюминдерді электролиздеу құрылғыларында қолданады. Жоғары тұрақты кернеуді (800...3000В) өлшеу жылжымалы электр көліктерінің қосалқы станцияларына қажет. Үлкен токтарды не жоғары кернеулерді өлшеу өлшемдік кедергілердің (шунттар, қосымша кедергілер не кернеуді бөлгіштер) арқасында масштабтық түрлендіру әдістерімен шешіледі. Үлкен токтарды өлшеу өлшенетін токтың өлшемдік кедергіден өткенде кернеудің түсу шамасын өлшеуге негізделген. Бұл жағдайда өлшемдік кедергілер манганиннен жасалған шунттар түрінде жұмыс істейді (5.1 суретті қара). 5.1 суретте көрсетілген: а) шунтпен токты өлшеу сұлбасы; б) шунттың электр сұлбасы. Мұндай сұлбаны өлшейтін токтың тізбегіне Т1 және Т2 токтық қыспақ арқылы қосылады, ал кернеудің түсуі П1 және П2 потенциалдық қыспақтар арқылы өлшенеді.
Шунттың
метрологиялық параметрлері: 1) Шунттың
номинальдық тогы – Iшн
(1А....7.5кА). 2) Шунттан Iшн
тогы өткенде кернеудің номинальдық
түсуі Uшн
(50, 60, 75, 100 мВ). 3) Шунттың дәлдік класы
(0,01; 0,02; 0,05; 0,1; 0,2; 0,5).
(5.1) мұнда Rшд – жасалып шыққаннан кейінгі
шунттың кедергісі. Шунттың кедергісі
номинальдық мәндер арқылы табылады
Rшн=Uшн/Iшн. (5.2) Өлшеуіш механизм ретінде
магнитэлектрлік аспап қолданылады,
оның номинальдық токтары Iан=1мА,...,100мА,
ал ішкі кедергісі Rа. Сондықтан шунттың
кедергісі мына формуламен табылады
Rш=Ra/ (n-1), (5.3) мұнда n=I/Iан – шунтталу
коэффициенті. Сонда өлшенетін токтың
шамасы I= (1+ Ra / Rш )·Iан. (5.4) Егер токтың
күші 7,5 кА асса оны өлшеу үшін шунттарды
параллельдік қосу әдісі қолданады (5.2
суретті қара). Бұл сұлба үшін
(5.5)
Жоғары мәнді кернеу қосымша резистор арқылы өлшенеді (5.3 суретті қара).
Қосымша резисторлар магазиннен жасалады және олардың формасы әртүрлі болады: өзек түрлі, таспа, қиықша, орауыш, шығыршық түрде. Олар қорғауыш қорапқа орналасады. Олар үшін келесі метрологиялық сипаттамалар бекітілген: 1) Номиналдық кернеу, URH, (300-3000)В. 2) Номиналдық ток, IRH, (3...30 мА). 3) Дәлдік классы, γ (0,1; 0.2; 0.5; 1.0; 1.5%). Қосымша резистордың мәнін табу үшін мына формуланы қолданады: Rқ=Ra(m-1), (5.6) мұнда m=U /Uан =U/IанRа – бөлу коэффициенті.
Қосымша резисторы бар және 220 В жоғары кернеуді өлшейтін вольтметрлердің қорабы қызыл түспен боялады, онан кейін оператордан алыс жерге орналастырады. Токты амперметрмен не кернеуді вольтметрмен өлшегенде әдістемелік қателіктер болуы мүмкін.
5.4 а суретінде көрсетілген электр тізбегіндегі ток күшінің шын мәні Ом заңымен табылады I=U/R. (5.7) Бұл тізбекке амперметрді қосқан токтың мәні өзгереді. I1=U /(R+Ra). (5.8) Бұл жағдай әдістемелік қателік пайда болуға әкеліп соғады: а) абсолюттік – Δәқ=U/(R+Ra )-U/R=-(URa)/R(R+Ra); (5.9) ә) салыстырмалы – δәқ=Δэқ/(U/R)=-Ra/(R+Ra)=-1/ (1+R/Ra). (5.10)
3) Берілгені:
Табу керек: орта мәні (UОР) ; UОР=Uот=Um/2
орта түзетілген мәні (UОТ) ;
әрекеттік мәні (UӘР) . UӘР=Um/
