Тақырыбы: Ресурстар стилистикасы. Фонетикалық стилистика

Жоспары:

1.Фонетикалық құралдардың стилистикалық қызметі

2.Дыбысталымның стилистикалық мүмкіндіктері

3.Интонацияның стилистикалық қызметі

4.Стилистикалық пауза

Дәрістің мақсаты: Тілдік құралдардың бейтарап және стилистикалық мағыналарын және оларды зерттейтін стилистиканың саласын түсіндіру. Фонетикалық стилистика туралы мағлұмат беру.

Оның зерттейтін, сипаттайтын нысаны – тілдің барлық деңгейлерінің экспрессивтік, яғни стилистикалық мүмкіндіктері. Оның бұларды зерттеудегі принципі өзгеше.

І. Фонетикалық құралдардың экспрессивтік мүмкіндіктері:

а) Дыбысталымның стилистикалық аспектісі дегенде алдымен айтылым тонындағы әдеби қолданыс кезіндегі және қарапайым жай (ауызекі сөйлеу) қолданыс кезіндегі дыбыстық айырмашылықтар ескеріледі (әдеби-мәдени шаралар кезіндегі және қарапайым қарым-қатынас кезіндегі сөйлеу, сөйлесу тондары), одан өзге сахналық сөздің айтылымындағы өзгешілік бар. Ауызекі сөйлесуде дыбыстардың редукциялануы көбірек болады (мысалы: келатыр – келе жатыр). Яғни қарапайым сөйлеу стилистикалық бояуға ие болады.

Көркем шығармаларда кейіпкердің сөйлеуіндегі фонетикалық нормадан ауытқуды кейбір авторлар стилистикалық құрал ретінде пайдаланады.

ә) Интонацияның стилистикалық қызметі айрықша мол, ерекше бай болып келеді: интонация сөзге (сөйлеуге) эмоционалды-экспрессивтік, бағалауыштық бояу беруде әмбебап сипатқа ие, тіпті ол сөздің лексикалық мағынасына өзгеріс енгізе алады: мысалы, «ақымақ!» – интонациясы лексикалық мағынасына лайық «ақымағым» – интонациясы еркелету, жақсы көру мағынасында. «Нағыз батыр!» – ажуалау, кекесін мағынасын беретін интонация.

Сөйлеуде сөздердің белгілі бір орын тәртібімен байланыста келіп, интонация сөзге әр түрлі эмоционалды-экспрессивтік, стилистикалық бояу береді.

Сөздердің объективті қалыпты орын тәртібі бейтарап-әңгімелеу интонациясын тудырып, сөздің бейтарап стилистикалық бояуын жасайды. Бұл ғылыми және ресми-іскери стиль түрлеріне тән болып келеді.

Сөздердің объективті қалыпты орын тәртібін өзгертіп (инверсия жасап) қолдану бейтарап-әңгімелеу интонациясын өзгертіп, эмоциоанлды-экспрессивтік интонация тудырады. Сөздің екпіні күшейеді. Бұндай ерекшелік публицистикалық, көркем және ауызекі сөйлеу стильдеріне тән.

Бақылау сұрақтары:

1.Мәтіннің ұйымдасуына оның дыбыстық үйлесімділігі қаншалықты әсер етеді?

2.Дыбыстық қайталауларды көркемдік тәсіл ретінде қолданудың қандай түрлері бар?

3.Мәтіннің іуезді болып құрылуына қандай жағдайлар әсер етеді және ол кез келген мәтінге тән ерекшелік пе?

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1. Әлкебаева Д. Қазақ тілінің прагмастилистикасы Д. Алматы, Зият-Пресс. 2015ж.

2. Мұсабекова Ф. Қазақ тілінің практикалық стилистикасы. Алматы, 1976

3. Қуандық Мәшһүр-Жүсіп Көркем сөздің құдырет. Павлодар, 2000

4. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. Алматы, 1995.

Дәріс №4

Тақырыбы: Лексика-фразеологиялық стилистика

Жоспары:

1.Синонимдер және олардың стилистикасы

2.Антонимдердің стилистикасы

3.Фразеологиялық стилистика

4.Сөз мағыналарының көріктеуіш амалдары

Дәрістің мақсаты: Тілдік лексикалық және фразеологиялық қабатының стилистикалық мүмкіндіктерін анықтау.

Лексиканың стилистикалық мүмкіндіктері біраз зерттелген, оның мүмкіндіктері жан-жақты. Ең алдымен, бұл жерде лексикалық синоноимдер туралы айту керек.

Синонимдер – мағыналары бірдей немесе ұқсас сөздер (ұру – соғу, ұшақ –самолет, әдемі – сұлу – келбетті және т.б.).

Синонимдер стилистикалық бояуы жағынан да ерекшеленеді: көп сөйлеу (әдеби-бейтарап) – мылжыңдау (ауызекі); қала (бейтарап) – шаһар (публицистикалық, салтанаттылық). Контекстік синонимдер де болады (қолдау – көмектесу – иығын төсеу).

Сөйлеудің экспрессиясын күшейту үшін антонимдер де қолданылады (алыс – жақын, биік – аласа, төмен – жоғары). Сөйлеуде антонимдерді бір-біріне қарама-қарсы қою арқылы шендестіру (антитеза) атты стилистикалық тәсіл жүзеге асады. Шендестіруде тілдік антонимдермен қатар контекстік антонимдер де қолданылады.

Сөйлеуші (тілді қолданушы) лексикалық деңгейде стилистикалық норманы сақтау үшін лексикалық құралдарды таңдап, талғап жұмсауы керек. Олардың белгілі бір функционалды стильге тән түрлері болады. Әрине, нақты мәтінде әртүрлі стильдік тармақтарға тән сөздерді әдейі тіркестіру болуы мүмкін, бірақ олар белгілі стилистикалық талаптарға жауап беруі тиіс (бұл, әсіресе, көркем, публицистикалық стильдерге тән).

Қазақ тілінің бай фразеологиялық қоры стилистикаға зор мүмкіндік береді. Олардың белгілі бір стиль түрлерінде қолдануға бейім түрлері болады.

Фразеологизмдер өздерінің туу, пайда болу жолы, әдісі жағынан бейнелі, мәнерлі болып келеді: мұртын балта кеспейді, ит өлген жер.

Қолданыста тұрақты сөз тіркестерін өзгертіп, оның бір компонентін әдейі ауыстырып (трансформация жасап) қолдану тәсілі арқылы сөздің экспрессивтілігін күшейтуге болады. Мұны, әсіресе, жазушы, жорналшылар жиі қолданады.

Бақылау сұрақтары:

1.Лексиканың көріктеуіш мүмкіндіктері туралы айтыңыз.

2.Синонимдердің, антонимдердің, омонимдердің стилистикалық қызметі.

3.Фразеологиялық сөз тіркестерінің стилистикалық қызметі қандай?

4.Лексика-фразеологиялық құралдардың функционалды-стильдік ұйымдасуының ерекшелігін түсіндіріңіз.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1.Қабдолов З. Сөз өнері. А., 1992

2.Серғалиев М. Стилистика негіздері. Астана. 2006

3. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. А., 1978

4.Хасанов б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. А., 1966

Дәріс №5