Тақырыбы: Көркем мәтінді талдаудың ұстанымдары

Жоспары:

1.Әдеби тіл және көркем әдебиет тілі

2.Көркем әдебиет мәтінін талдаудағы мазмұн мен форма бірлігі

3.Көркем әдебиет тілін талдаудағы тұтастық принципі

Дәрістің мақсаты: Көркем мәтінді талдаудың негізгі ұстанымдарын анықтап, түсіндіру.

Көркем әдебиет мәтіні әдеби тілде жазылса да, көркем шығарма тілі мен әдеби тіл арасында принципті ерекшеліктер бар. Олардың ең бастысы әрқайсысының атқаратын қызметінен туындайды. Әдеби тіл коммуникативтік қызмет атқарып, адамдардың күнделікті қарым-қатынас жасауының құралы болса, көркем шығарма құрылымына түскенде ол басқаша қырынан көрінеді. Өзінің бейнелі құралдары арқылы оқырманның сезіміне әсер ете отырып, ол эстетикалық, көркемдік қызметте жұмсалады. Соған сәйкес әдеби тіл нормасы мен көркем әдебиет тілі нормасы арасында да ерекшелік болады.

Көркем шығарма мәтінін талдағанда, айрықша ескерілер жай тілдік компоненттерді жеке-дара емес, тұтастай алып талдау мәселесі болмақ. Өйткені жекеленген сөз, морфологиялық тұлға, синтаксистік не фонетикалық құралдар өз алдына бөлек шағын бейнелер жасап тұрса да, олардың бәрінің жиынтығы, тұтастай бірлігі ғана көркем шығарманың біртұтас көркемдік эстетикалық құрылым жүйесін жасайды.

Мәтін талдаудың бұлжымас тағы бір шарты, мызғымас заңы – тілдік құралдарды жалаң емес, шығарманың идеялық мазмұнына қатысты алып талдау керектігі. Бір сөзбен айтқанда, мәтінді тілдік, стилистикалық талдаулардың негізгі мәні көркем шығарманың идеялық, образдық мазмұнын тереңдей түсіну болып табылады.

Бақылау сұрақтары:

1.Әдеби тіл мен көркем тілдің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтаңыз.

2.Көркем мәтінді талдаудың негізгі ұстанымдарын атаңыз.

3.Көркем мәтінді филологиялық талдау қандай ұстанымдарды басшылыққа алады?

4.Ол ұстанымдардың әрқайсына сипатама беріңіз.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1.Сыздық Р., Шалабай Б., Әділова А. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. А., 2002

2.Қуандық Мәшһүр-Жүсіп Көркем сөздің құдыреті. Павлодар, 2000

3.Бобылев Б.Г. Стилистический анализ художественного и публистического текста. А., 1987

4.Иванова Г.П., Брандес О.П.Стилистическая интерпретация текста. Москва, 1991

5.Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. Москва, 2003

Дәріс №13

Көркем мәтінді талдаудың әдістері

Жоспары:

1.Синтетикалық әдіс

2.Мағыналық-стилистикалық талдау әдісі

3.Структуралық және статистикалық әдістер

Дәрістің мақсаты: Көркем мәтінді талдаудың әдістерін жан-жақты түсіндіру.

Көркем шығарманың тілін талдаудың әдістері сан алуан, көп қырлы болып келеді.

Қандай болмасын зерттеу әдісін таңдау зерттеудің түрлеріне байланысты болып келеді. Мысалы, көркем шығармадағы жеке-жеке тілдік құралдарды зерттейсіз бе, әлде көркем мәтіннің өзін, оның тілдік бітімін тұтас алып зерттейсіз бе? Алдыңғысында зерттеу бағыты көркем сөз стилистикасының объектісіне қарай ойысады. Бұл жағдайда көркем шығарма тілі әдеби тіл стильдерінің бірі ретінде алынады да, ондағы тілдік тұлға, бірліктер мен категориялар тілдік стилистикалық тұрғыдан сипатталады. Ондай зерттеудің мақсаты не әдеби тіл жүйесіндегі белгілі бір бөлікті жай сипаттау болуы мүмкін, не тілдік құралдардың көркем мәтіндегі қолданылу ерекшеліктерін айқындау болуы мүмкін, не белгілі бір тілдік құралдың көркем сөз стилінде синхрониялық не диахрониялық тұрғыдан қолданысын анықтау болуы мүмкін.

Мұндай зерттеулерде стилистикалық тұрғыдан кейбір бақылау, анықтаулар жасалады, дегенмен мұнда тек таза лингвистикалық әдіс-тәсілдер қолданылады.

Ал көркем шығарманың тілін тұтастық ретінде, автор көзқарасын бейнелеуші біртұтас бірлік ретінде алып талдаудың әдістемесіне келетін болсақ, ол әрі күрделі, әрі әр түрлі пікірталастарға, қарама-қайшылықты көзқарастарға толы. Дегенмен, ондай зерттеулердің әдістерін былайша үш топқа жіктеп қарауға болады: синтетикалық, құрылымдық және статистикалық.

Бақылау сұрақтары:

1.Көркем мәтніді зерттеудегі синтетикалық әдіс, оның белгілері және түрлері туралы айтыңыз.

2.Көркем мәтінді зерттеудегі құрылымдық әдіс және оның түрлері.

3.Көркем мәтінді зерттеудегі статистикалық әдіс және оның түрлері.

4.Көркем мәтінді зерттеудің әдістері туралы пікірлерге талдау жасаңыз.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1. Сыздық Р., Шалабай Б., Әділова А. Көркем мәтінді лингвистикалық талдау. А., 2002

2.Қуандық Мәшһүр-Жүсіп Көркем сөздің құдыреті. Павлодар, 2000

3.Бобылев Б.Г. Стилистический анализ художественного и публистического текста. А., 1987

4.Иванова Г.П., Брандес О.П.Стилистическая интерпретация текста. Москва, 1991

5.Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. Москва, 2003

Дәріс №14