Тақырыбы: Грамматикалық стилистика

Жоспары:

1.Морфологиялық тұлғалардың стилистикалық қызметі

2.Сөз таптарының стилистикасы

3.Синтаксистік құралдардың стилистикасы

4.Сөйлем түрлерінің стилистикасы

5.Бөгде сөз түрлерінің стилистикалық қызметі

Дәрістің мақсаты: Тілдегі морфологиялық және синтаксистік құралдардың стилистикалық мүмкіндіктерін айқындау.

Грамматикалық стилистикалық мүмкіндіктері лексика мен фразеологияға қарағанда шектеулі деген пікір бар. Алайда бұл біржақты пікір.

• Морфологиялық тұлғалардың синонимдігі, антонимдігі, омонимдігі сияқты құбылыстардың стилистикалық қызметтері;

• Кейбір морфологиялық тұлғалар: -айын; -ейін.

• Жіктік жалғауларының қолданысындағы ерекшеліктер (Біз – жалпылама жақтының, Сіз – жақсыздық).

• Неге күлеміз? – Қане, неге жылаймыз (неге жылайсыңдар?)

• (Біздің) болашағымыз қалай? Өсіп жатырмыз ба? (реңі: ресми емес, жақындық білдіру).

• Балалар, шуламаңдар! (Біз) Қайда отырмыз? (реңі: жағымсыз – бағалауыштық).

Тіл білімінде стилизация деген термин бар.

«Біз»-ді «мен»-нің орнына қолдану: сыпайылық үшін. Ғылымда және ауызша сөйлеуде.

Әр стильге тән стильдік белгілерге белгілі бір морфологиялық тұлғалар да ие болып келеді. Мысалы, ресми стильге тән түрлері бар: инфинитив тұлғалар (-уда) публицистикалық стильге тән.

-ма; -ме; -ым;-ім; -ыс; -іс (жұмсалыс –жұмсалым; тапсыру – тапсырма – тапсырыс; кіру – кіріс – кірме).

-мыс; -міс (айтыпты, айтыпты-мыс); -сымақ; -сімек (ақынсымақ).

Қазіргі кезде жаңа сөз жасаумен байланысты кейбір жұрнақтардың белсенділігі артып отыр.

Синтаксистік құралдарға келетін болсақ:

• Сөздердің орын тәртібі (интонациямен бірлікте);

• Көптеген сөйлем құрылымдарының ауызекі сөйлеу тіліне тән болып келуі;

• Кейбір стильдер жай сөйлемдерге құрылса, кейбірі күрделенген, құрмаласқан сөйлемдерге құрылуы (есімшелі, көсемшелі оралымдар; бірыңғай мүшелі);

• Оқшау сөздер.

Бақылау сұрақтары:

1.Жалғаулардың стилистикалық сипатын анықтаңыз.

2.Сөз тудырушы құралдардың стилистикалық мүмкіндігі қандай?

3.Сөз таптарының стилистикалық қызметі қандай?

4.Шылаулардың стилистикалық мүмкіндіктерін анықтаңыз.

5.Синтаксистік құралдардың стилистикалық қызметін анықтаңыз.

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1. Жаналина Л.К., Аубакирова К.Т. Основы стилистических словообразования. Алматы, 1999

2.Серғалиев М. Синтаксис және стилистика. Алматы, 1997

3.Әміров Р. Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. А., 1977

4. Солганик Г.Я. Синтаксическая стилистика

5. Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімнің стилистикасы. А., 1976

6. Демесинова Н.Х. Синтаксическая стилистика казахского языка. А., 1988

Дәріс №6

Тақырыбы: Ауызекі сөйлеу стилінің фонетикалық, лексикалық және грамматикалық ерекшеліктері

Жоспары:

1.Ауызекі сөйлеу стилі және ауызша сөз

2.Ауызекі сөйлеу тіліне тән фонетикалық ерекшеліктер

3.Ауызекі сөйлеу стиліне тән лексикалық ерекшеліктер

4.Ауызекі сөйлеу тіліне тән грамматикалық ерекшеліктер

Дәрістің мақсаты: Ауызекі сөйлеу стиліне тән ерекшеліктерді анықтау, оның ауызша сөйлеумен қарым-қатынасын ашу және кітаби жазба стильдердің басқа түрлерімен қарым-қатынасын анықтау.

Әдеби тіл өкілдерінің тұрмыстық салада қатынас жасауы бар, ғылым саласында қарым-қатынас жасауы бар, саяси-идеологиялық немесе әкімшілік-құқықтық т.б. қоғамдық қызметтерде қарым-қатынас жасауы бар. Олардың әрқайсысы сол саланың ерекшеліктеріне байланысты тілге өз әсерін тигізеді, тілде өз ізін қалдырады: белгілі бір лексика (сөздер) сұрыпталады, тұлғалар (жұрнақ, жалғау) тұрақты қолданысқа ие болып келіп, функционалды стильдердің тілдік белгілерін қалыптастырады.

Бұл стиль адамдардың тұрмыстық саладағы қарым-қатынасына қызмет етеді. Өте ерте, тарихи тұрғыдан ең алдымен қалыптасқан. Ол ауызша формада жүзеге асатындықтан оның сипатына тілден тысқары факторлардың әсері мол.

Ауызекі-тұрмыстық стиль күнделікті-тұрмыстық, ресми емес саладағы қарым-қатынасқа қызмет етеді, оның негізіне адамдардың қарапайым санасы жатады. Ол – кітаби жазба стиль түрлеріне қарама-қарсы, ауызша сөз. Ауызша сөздің өзіндік ерекшелігі бар. Ол дайындықсыз, ықтиярсыз (адамның еркінен тыс) айтылады. Және ол тікелей жүзеге асады.

Ауызша сөз – әдеби ме, әдеми емес пе? Қазақ халқының сөз өнерінің өзі алғашында ауызша шықты емес пе? Ендеше, Р.Сыздық т.б. ғалымдар «ауызша әдеби тіл» дегенді бекер енгізбеген шығар.

Әдеби тіл – тек «жазба тіл» дегендерге қарсы шығады. Ауызекі-тұрмыстық стильді бөлуге негіз болатын негізгі экстралингвистикалық фактор + қарапайым сана және соған сай күнделікті тұрмыстық қатынас жасау саласы. Бұл стильдің маңызды экстралингвистикалық белгілеріне: сөздің арнайы дайындалмауы, ауызша болу, тақырыптық шексіздігі, сан алуын коммуникативтік талаптарды орындауы, қарым-қатынастық бейресми түрде тікелей жүзеге асуы жатады. Әдеби тілдің функционалды-стильдік жіктемесінің тілдік көрсеткіштері болады, олар сол стильдерге тән бояу-реңктерге ие болып келеді. Ол бояу – реңктер әрбір сөз қолданыста жаңадан жасалмайды, соларға тұрақты түрде бекітіледі. Сол сияқты осындай белгілер ауызекі сөйлеу тіліне де тән.

Мынаны ескеру керек: тақырыбына, коммуникативтік мақсатына және сөйлеушінің жекелік ерекшеліктеріне байланысты ауызекі сөйлеуде ұлттық тілдің барлық құралдары да қолданыла береді (шектелмейді): онда қарапайым (тұрмыстық) сөздер де, бейтарап сөздер де, ғылыми да, ресми-іскери де, тіпті әдеби нұсқаға жатпайтын диалектизмдер, жаргон сөздер, арготизмдер де (жастар тілі, қала тілі, ауыл тілі). Соңғы кезде бұл жіктеліс күшейді (дифференциация).

Бақылау сұрақтары:

1.Функционалды стильдер дегеніміз не және ауызекі сөйлеу тіліне қандай қызмет тән?

2.Ауызекі тұрмыстық стильдің жанрлары.

3.Функицоналды стильдердің жасалуына әсер ететін тілдік емес факторларды анықтаңыз.

4.Ауызекі сөйлеу стиліне қандай қате қолданыстар тән?

Пайдаланылатын әдебиеттер:

1. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. А., 1984.

2.Әміров Р. Ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. А., 1977

3. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. А., 1985

4. Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. Алматы, 1996

Дәріс №7