1930 – 1940 Жж Синь Цзяндағы кеңес ықпалының өсуі.

Қазақ жанұяларының Қытайға 1930 – 1940 жж көшіп бару себептерінің қатарына кеңестік бағыттағы саясатты айтуға болады, яғни әскери мамандардың, инженерлердің, мұғалімдердің дәрігерлердің жіберілуі еді. Батыс зерттеушілері Синьцзянға Қытайды Шэн Шицай басқаруы кезінде келген Кеңестіктер елді бақылауда ұстау үшін әрі өз ықпалын нығайту бағытындағы саясатты көздеді деп тұжырымдайды. Дегенмен олар Қытайдың Орталық үкіметі сол кездегі бастан кешкен тарихи жағдайын есепке алуды ұмытып кеткен еді, ал өз кезегінде Қытай КСРО – ның протектораты мен материалдық көменгіне зәру еді.

1931 ж 1 қазанда Қытайдың Сыртқы істер комиссары Чен Ч* и – шан мен КСРО – ның Бас консулы Табриздегі Славутский арасында құпия келісім орнайды, оның нәтижесінде Синьцзянда әскери, саяси, экономикалық ықпалдағы кеңестендіру саясатты жүргізілу көзделді.Аталмыш провинциядағы кеңестендіру мәселесі өз пайдасын көздеді, яғни кеңестік үкімет өз шекарасының қауіпсіздігін нығайтып, алдында күтіп тұрған жапон – қытай оқиғасы мен екінші дүние жүзілік соғыста шығыстан өзіне одақтас іздеген еді.

Қаралып отырған мәселе бойынша батыстық зерттеу жұмыстарында Омер Канаттың Денис Хеллидің «Қытайлық Орталық Азиядағы біріңғай және ұлттық мәселе » (этникалық уйгур.- Г. М ) және тарихшы - деп атап, Шығыс Түркістандағы XX ғ. бас. әлеуметтік жағдай жайында жалпы сипаттап, азық – түлік түрлеріне, Исламның рөліне, Ұлттық сана-сезімге тоқталуға тырысқанын жазады. Содан кейін Омер Канат Шығыс Түркістанға Кеңестік ену жайында былай деп жазады : « Шығыс Түркістандағы Шэн кезіндегі кеңестік экономикалық ықпал барлық аймаққа тарап, ешқандай позитивті әсер бермеді дейді. Кеңестер Шығыс Түркістанды шикізаткөзі ретінде (жүн, бығары, тері, май, минералдар) отарлап жатқанда, 1931ж коммерциялық келісім кеңес үкіметінің азық –түлігіне қызығушылығын одан сайын арттырды. Сонымен қоса Кеңес үкіметі аймаққа белгілі бір деңгейдегі капитал салады.Олар және бірнеше акционерлер компанияларға машинаның құрал –жаюдық және эксперттермен қамту деңгейінде көмек беріп тұрды» -деп жазады.

Аталмыш баға батыс тарихнамасындағы 1930ж кеңестік ықпалды азды –көпті объективті талдаудан өткізген, бұнда тек негативті жағы емес, сонымен қатар позитивті мазмұны да қарастырылған.

1937ж 7шілде де Жапония Ішкі Қытайға басып кіреді де, Гоминьдонды Қытайдың Коммунистік партиясымен бірге антижапондық ұлттық фронт құруға және сол жылдың қыркүйегінде КСРО-ға қару –жарақты тез жеткізуге мәжбүрлейді.

Бұл өтінішті Қытай орындайды, және 500млн. Американдық доллар көлемінде кредит алғызды да, оны бөлшектеп және соғыс самолеттерімен, танкілармен, артилериямен өзгеде жабдықтары арқылы өтейді.

Сонымен қатар Шығыс Түркістандағы кеңес ықпалының өсуі былай сипатталды: Елде 5 кеңестік консульдық ашылады, Синьцзяндағы шетелдік сауданың 9/10 КСРО-дан әкелінді, Кеңес одағынан шексіз көлемде лауазымды немесе жай адамдар сауда операциясын жүзеге асыру үшін келіп жатты, олармен қоса Синьцзянды дамыту үщін техникалық эксперттер әкелінді. Мысалы, 1938ж автомобильдік жолды салу қажеттілігі туындады, яғни бұл жол Синьцзянды Қытайдың Орталық аудандарымен түйе жолдары арқылы өтетін жерлермен байланыстыратын еді.

Сунь Фо–Ятсеннің баласы бастаған делигация, 1939ж маусымда арнай Қытай Республикасының президентінің елшісі ретінде келген ол Гоминьдананың атқарушы басшысы ретінде кеңес билігімен келіссөздер кезінде аталмыш трассаның салынуының тездетілуін және 1938ж. Синьцзянда Шихэ қаласы маңында кеңестік геологтар тапқан мұнайды өңдеу жөнініде өтініш білдіреді. М.И.Сладковскийдің еске түсіруінше «Кеңес Одағында Әскери Автожолдық отрядтар құрылады, яғни олар Синьцзяндық халықтың жұмыс күшін пайдаланып, құрылыс жолын салған.» Реконструктивтік жұмыс Сарыөзектен Қазақстанға Провинцияның басты қаласы Қытайдағы Ганьсу Ланьчжоуға дейін, бұл 2925 шақырымды құрап, қазақтар, ұйғырлар, дүнгендер жерлері арқылы өткен еді; бұл құбылыс негативті сипат алды. Әсіресе Кенсай таулы жоталарында қиындыққа тап болып, жұмыс тек бұл ауданда 1939ж бітеді.

Қытай авиацияға өте зәру болғандықтан, Синьцзянда 1939ж соңында Ұрымшыдан 40 шақырым жерде авиациялық заводтың құрылыс жұмысы басталады, онымен қоса кірпіштік завод құрылысы, емхана, ағаш өңдейтін орталық, тұрғын ауыл, клуб және малшаруашылық орталығы салына бастайды. Бұл ірі масштабты жұмысты жүзеге асыру үшін Синьцзянға кеңестік мамандар жіберіледі, олардың көбі Қытай территориясында 1962ж сәуір –тамызына дейін, кейбіреулері бүгінге дейін қалып қойды.

Бұл жұмыстар жергілікті халықтың келісімінсіз жүргізіліп, конфликталық жағдай туғызды. Делилхан Жаңалтайдың еске түсіруінше, 1940-1941жж Алтайда кеңестік консульдықта консульдың орынбасары ретінде КСРО-дан келген қазақ Баймурзин жұмыс жасайды. Бір күні ол Көктоғайға келіп қазақтарға олардың жайылым жерлері арқылы Сарымсүмбеге жол салуды насихаттайды, бірақ қазақтардың келісімінсіз кеңестік инженерлер мен құрылысшылар жұмыстарын бастап кетеді. Халел Тайджи бастаған қазақтар Баймурзин бастаған инженерлерге құрылысты тастап кетулерін талап етеді, нәтижесінде олардың талаптары жүзеге асады.