3. Хііі –хv әә. Йәр егиләш түрлириниң мәналирини жәдвалға толтириңлар.

Инжу	Чиңғиз тухуминиң бесип алған йәрлири
Вәхпилик йәрләр	Дин хизмәткарлириниң йәрлири
Сойурғал, иқта	Һәрбий яки дөләтлик башқурушида ханға адил хизмәт қилғини үчүн берилгән йәрләр
Чарвиларниң йәрлири	Деханчилиқ йәрлири

11-Билет

1. С.Датоғли башқурған қозғилаңниң шәрт-шараитлири билән сәвәплири.

2. Адәмниң биологиялик риважлиниш эволюцияси вә ижтимаий тәшкилат формилириниң шәкилиниши.

3. Қипчақ дөлитиниң пайтәхтлирини хәритидин көрситиң.

Жавави:

1. С.Датоғли башқурған қозғилаңниң шәрт-шараитлири билән сәвәплири.

XVIII әсирниң 70 – 80-жиллири Кичик Жүздә ханлиқ һөкүмранлиқниң һалсириши, рус помещиклириниң, Яйик казак һәрбийлириниң зорлуқ-зомбилиғи, өз ара талаш тартишлири әлниң ихтисадий әһвалиға тәсир қилди.Чегарилиқ ишлар комиссиясиму падиша һакимийитиниң көрсәтмилирини әмәлгә ашуришни назарәт қилди. Казак әскәрлириниң йәрлик хәлиқләргә қисиминиң күчийиши, Кичик жүзниң сәясий әһвалини начарлатти. Көчмәнләрниң яйлақлирини өзлириниң билгиничә бөлүп, Нурали ханниң қанундин сирт селиқларни селишиму әһвални еғирлаштурди. Мошундақ әһвалда тарихий сәһнигә Пугачев қозғилиңиниң иштиракчиси, батур, Сиримоғли чиқти. Униң қол астиға Волгидин Арал деңизиғичә болған қазақ авуллири жиғилди. Қозғилаңниң қозғуғучи күчи –қазақ чарвилири, старшинлар, бийләр, рубашчилири болди.

С.Датоғли башлиған хәлиқ қозғилиңиниң асасий мәхсити падиша мустәмликичилик сәяситигә вә казакларға дәккә бериш болди.

2. Адәмниң биологиялик риважлиниш эволюцияси вә ижтимаий тәшкилат формилириниң шәкилиниши.

Адәмниң биологиялик идеологияси: австралопитек (б.з.б.2,6 млн жил), питекантроп(б.э.б.1 млн жил), синантроп(б.э.б.500-200миң жил), неандерталь(б.э.б. 200-35миңжил), кроманьон(б.э.б. 40-30миң жил). Адәмниң биологиялик эволюцияси әң ахирқи мәнбәләр бойичә мундақ йол билән әмәлгә ашқан. Бизниң әждадимиз гоминидлар – адәм тәхлит маймунлар. Уларниң әң яхши тәтқиқ қилинған әзаси –австралопитеклар.

Улар пәқәт Африкидин тепилған, буниңдин 6-1 млн жиллар бурун һаят кәчүргән. Униңдин кейинки (2,8- 2,4млн жил бурун) түригә хомо хабилис дегән нам берилгән. Бу «әплик адәм» дегәнни билдүриду. Хомо хабилислар Африкидики Олдувай чатқилидин тепилған. Адәмниң мошу түри билән бирликтә әң дәсләпки таш қураллар тепилған. Буниңдин 2 млн жил бурун хомо хабилистин вә хомо еректус(тик жүридиған) тәрәққийлинип чиқти. Бу адәмләр буниңдин 500 миң жил бурунқи заманғичә һаят кәчүрди. Бу дәвирдә булар Европиниң жәнубида, Азияниң көпчилик территориялиридә макан әтти. Кона адәм эвалюциясидики буниңдин кейинки адәм гейдельберглар.Улар б.э.б. 600-150 миң жиллиқлар арисида һаят кәчүрди. Ахирқи көз қарашларға қариғанда неандерталлиқлар (б.э.б.130-30миңжиллиқлар) бүгүнки тәрәққиятқа һеч қандақ қатниши йоқ. Бурун у адәмгә әң йеқин түр дәп һесаплинатти. Тәхминән буниңдин 40-30 миң жил бурун Европида йәргә кәлгән гейдельберг адәмлири риқабәтчилик күрәш нәтижисидә йәр йүзидин йоқап кәткән дегән тәхмин болди.

Ижтимаий бирләшмиләрниң тәшкиллиниши. Қедимий адәмләрниң бирләшмилири узақ тәрәққият йолидин өтти. Биринчи формиси – дәсләпки адәмләрниң топи. Австралопитек, питекантроп, синантроп адәмлири топ болуп һаят кәчүрди. Топ- өзара эндогамиялик бирләшмә болди. Эндогамия дегинимиз- бирләшмә ичидики некалиқ мунасивәтләргә рухсәт бериш адити. Адәмләр тәшкилат ретидә узақ һаят кәчүрәлмиди, улар пат-пат тарап кәтти. Бир топниң адәмлири иккинчи топқа қошулуп, нәтижисидә аста-аста қандаш туқанчилиғи йоқ топлар қурулди. Адәмниң ички мунасивәтлиридә экзогамия адити пәйда болди. Экзогамия дегинимиз- топ ичидә некалиқ мунасивәтләргә тийим селиш адити. Вақит өтүп нека турақландурулди, адәмләр бирлишип яшаш түридин уруқлуқ мунасивәткә өтти. Бу ижтимаий тәшкилатниң йәнә бир түри болди. Уруқ аңлиқ адәм дәвридә пәйда болди (кроманьон).

3.Қипчақ дөлитиниң пайтәхтлирини хәритидин көрситиң.

Ханлиқ башқурушниң мәркизи «орда» дәп аталди. Ордиға ханлиқ башқуруштики адәмләр орунлашти. Һәрбий системини башқуруш оң вә соң қанат болуп бөлүнди. Яйиқ дәрияси вадисида Сарайчиқ шәһири болди, һә соң қанат мәркизи Сирдәрия бойидики Сиғанақ шәһири болди.

12 – Билет

1. 1916-жилқи падиша пәрманиға қазақ зиялилириниң көз-қариши.

2. Қазақ жәмийитидики «ақсүйәк» вә «қарасүйәк» уқумлириниң мәнасини чүшәндүрүп селиштуруң.

3. Төвәндә берилгән тарихий һөжжәтләргә асаслинип жәдвални толтириң.

№	Тарихий һөжәтләр	Дәври	Вақиә	Тарихий әһмийити
1	Азияни беқиндуруп вә пүткүл Шәриқни өзигә қаратқан Кир скифларға қарши жүрүшкә атланди. Помпей Торг
2	Сибир турғунлири һәққидә қанун тәйярлиниши билән бирликтә Сперанский Сибир қирғизлирини башқурушқа алаһидә көңүл бөлди. Бәлгүсиз Сибирь йәрлирини киргүзүш көздә тутулди Фатеев А.