2. «Андронов» вә «Беғазы-Дәндибай» мәдәнийитини селиштуриң.
Бронза дәвридә Қазақстанда бир-бири билән давамлишидиған икки мәдәнийәт болған. Униң қедимийси–Андронов мәдәнийити (б.э.б.ХVІІІ-ХІІәә.). Һә, б.э.б. ХІІ-VІІІәә. йәни ахирқи бронза дәври Беғази-Дәндибай мәдәнийити шәкилләнди. Қазақстанниң бронза дәвриниң ядикарлиқлириниң әң көп тарқалған вә яхши тәтқиқ қилинған наһийәси – Мәркизий Қазақстан. Ә.Х. Мәрғуланниң мәлумати бойичә Мәркизий Қазақстанниң бронза дәври ядикарлиқлири икки дәвиргә- Андронов вә Беғази-Дәндибай мәдәнийәтлиригә кириду.
Андронов мәдәнийити икки дәвиргә бөлиниду: а) дәсләпкиси –Нура дәври; ә) кейинкиси –Атасу дәври. Нура, Атасу дәриялири атлири билән атилиду. Андронов мәденийитиниң дәсләпки ядикарлиғи Ачинск шәһири әтрапидики Андроново селосидин тепилған, шуңлашқа шундақ аталған.
Беғази-Дәндибай мәдәнийитиниң адәмни дәпин қилиш адити: чоң патриархаллиқ аилиләргә беғишланған, көп адам дәпин қилған мазарларниң орниға бирла адәм йәрләнгән чоң йәрләш қурулушлири учришиду. Бу- шу дәвирдики уруқ, қәбилә даһилириниң, абройлуқ, бай адәмләрниң мазарлири.
Қача- қомуч ясаш алаһидиликлири : Андронов мәдәнийитиниң Нура дәври хиш қача-қомучлири дүгләк болуп кәлсә, Атасу дәври қача-қомучлири бойни чүшидиған йери тикирәк болуп келиду.
3.Сүрәткә қарап олтуруп вақиәни тәрипләң.
Бу сүрәттә Арал деңизиниң проблемиси тәсвирләнгән. Арал деңизи сүйиниң тартилиши пәқәт Қазақстанғила әмәс, пүткүл Мәркизий Азия йеригә чоң экологиялик апәт әкәлди.
Арал деңизиниң сүйи үч һәссигә азайди, бурунқи қирғақлиридин бәзи йәрлиридә 80 чақиримғичә қуруп кәткән, дәрижиси 49 метрлик бәлгүгичә төвәнлиди. Униңдин учуп чиққан тузлуқ боран миңлиған чақиримғичә йәрни бесип өтүп, қорчиған муһитни билдүрди, музлуқларни еритти, дала чөпини, етизлиқларни тузландурди. униң тәркивидә менерал оғутлардин қалған химиялик оғулуқ маддиларму нурғун болди.
Арал әтрапиниң егилигиму қаттиқ зәрдап чәкти. Бурун белиқ егилиги билән шуғулланған нурғунлиған адәмләр ишсиз қалди. Хәлиқ турмуши начарлиди.адәмләрниң саламәтлигигиму көп тәсир йәткүзди. Өпкә, вә башқа ағриқлар, балилар өлүми көпәйди.
17-Билет
XVIII ә. иккинчи йеримидики қазақ-рус сода мунасивәтлири.
Мезолит билән неолит егилигидики алаһидиликлири.
Көчмән мал чарвичилиғиниң пәйда болушиға сәвәп болған асасий факторларни жәдвал бойичә толтириң.
Жаваплири
1. XVIII ә. иккинчи йеримидики қазақ-рус сода мунасивәтлири .
XVIII әсириниң оттурисида Россияда болған сарай ағдурушлири вә чарвилар қозғилаңлири дөләтниң хошна дөләтлири билән сода мунасивәтлирини ажизлаштурди. Шундақ болсиму қазақ-рус мунасивәтлири асасән карван содиси хелә риважланди. Оренбург шәһири мошу дәвирдики бәлгүлүк бир дәрижидики сода айлиниминиң мәркизи болди. Ениқланған мәлуматларға қариғанда, 1745-1759-жиллири қазақ даласи арқилиқ Оренбургқа йәткүзүлгән мал бешиниң умумий хуни 1 миллион сомниң әтрапида болди. Оренбург қазақ-рус содисиниң риважлинишиға бир-қатар әһваллар сәлбий тәсир қилғиниму мәлум: падишалиқ Россияниң қазақ йерини аста-аста елишиниң нәтижисидә яйлақларниң қисқириши, Россия бийлигидики Едил калмақлириниң, Сибирь, Урал казаклириниң күч көрситип, қазақларниң мелини һайдап елип кетип олтуриши, бир қатар казақ рулириниң, униң ичидә Кичик жүз рулириниң жирақта ятқан Хитай дөлити билән сода ясашқа интилиши; Кичик жүз султанлириниң бир бөлүгиниң (Оттур жүзни қошмиғанда) Россия һөкүмранлиғини қобул қилиштин қечиши; қазақларниң ахча-товар мунасивәтлири билән чала тонушлуғини пайдиланған рус содигәрлириниң қазақ малчилириниң товарлирини төвән баһалиши. XVIII әсирниң иккинчи йеримида қазақ-рус содисиниң бир аз бәлгүлүк мәркәзлири – Жәмиш, Железинск, Омск, Шәмәй, Өскәмән, Бухтарма бәкинишлири болди. Қазақстанни мустәмликиләштә Россияниң һәрбий бәкиниш ретидә шәкилләнгән Иртиш бойидики, Шәрқий Қазақстандики бәкинишләр вақит өтүп һәрбий характерини йоқитип, сода мәркәзлиригә айлинишқа башлиди. Бу, асасән Жоңғария ғулиғандин кейин алаһидә, көрүнди. Қазақларниң адәттики содилишидиған мәһсулатлири: мал, малниң териси, кигиз, в.б. болди. Жилдин-жилға сода билән шуғиллинидиған қазақ содигәрлириниңму сани өсти. Айирбаш содисиниң жирик мәркәзлириниң бири - Шәмәйдә XVIII әсиринң 60-жиллириниң айиғи 70- жилларниң бешида 330-ға йеқин казақ содигәрлири сода ясиған. Оттура Азия содигәрлириниң айирбашқа салидиған асасий товарлири: барқут, һәр хил гәзмаллар, йәл-йемиш в.б. еди. Тәшкәнт, Бухара, Қоқән вә Қәшқәр содигәрлириниң пат-пат келидиған сода мәркизи - Қизиляр (Петропавл) шәһири. Бу шәһәр Екатеринбург, Тюмень, Тара, Курск, Қазан, в.б. шәһәрләрдин келидиған содигәрләрниң жирик сода-сетиқ мәркизигә айланди.