2.Қедимий тарихни дәвирләштики –археологиялик вә геологиялик селиштурма-тәһлил қилип, селиштуруң.
Қедимий тарихни дәвирләшниң бир-нәччә түри бар.Униң ичидә әң көп қоллинидиғини - археологиялик вә геологиялик уссулар арқилиқ дәвирләш.Йәр вә инсанийәт тарихини геологиялик дәвиргә бөлүш бойичә, буниңдин 67 млн. Жил бурун кайназой дәври башланди. Мошу дәвирдә йәр бетидә сүт әмгүчиләр, қушлар, өсүмлүкләр пәйда болди. Кайназой дәври үчлүк вә төртлүк дәвир дәп бөлиниду. Адәм тарихи мошу төртлүк дәвир билән
башлиниду.Төртлүк дәвир гайида антропоген, йәни адәм пәйда болған дәвир дәп атилиду. У икки дәвиргә бөлүниду.
1. Плейстоцен –йәр бетини муз басқичә вә муз басқан дәвир.
2. Голоцен –муз ерип қайтқан дәвир.
Археологиялик дәвирләш бойичә, адәмниң тарихи үя дәвиргә бөлүниду б – таш, мис, төмүр. Таш дәври- б.э.б. 3млн яки 2,6 млн – 3 миң жиллиқ. Палеолит- 3 яки 2,6млн -12миң жиллиқ. Палеолит икки дәвирдин туриду: қедимий палеолит (б.э.б. 3 яки 2,6 млн.-40миң жиллиқ) вә кейинки палеолит ( б.э.б. 40-12миң жиллиқ). Қедимий палеолит үч дәвиргә бөлиниду: олдувай (б.э.б. 3 яки 2,6 млн.-40 миң жиллиқ), ашель (б.э.б.800-140миңжиллиқ), мустье (б.э.б.140-40миңжиллиқ). Мезолит- б.з.б.12-5 миң жиллиқ, неолит-б.э.б.5-3 миң жиллиқ.Энеолит -б.э.б.3000-1800ж. Бронза дәври - б.э.б.2-1 миңжиллиқ.Төмүрр дәври.
3.Оғуз дөлитиниң чегарилирини хәритидин бәлгүләң.
IX әсирниң айиғи вә X әсиринң бешида Сырдарияниң оттура вә төвәнки еқимида Оғуз дөлити қурулди. Мәркизи- Янгкент шәһири болди.
Бу территориягә дәсләп орунлишишқа башлиғанда печенег қәбилилириниң қаршилиғиға дуч болди.Ахри улар оғузлардин йеңилип ғәрипкә кетишкә мәжбур болди. Һә Махмут Қәшқәрийниң луғитигә қариғанда оғузлар Иссиқ көл вә Чу дәриясиниң әтрапини башқа түркий тиллиқ хәлиқләр билән макан әткән. Пәқәт қарлуқларниң қисимиға чидимиған оғузлар Сирдәрияниң бойиға берип орунлашқан.
21- Билет
Абылай ханниң Россия вә Хитай билән мунасивәтлири.
Ғәрбий Түрк вә Шәрқий Түрк хақанлиқлирини селиштуриң.
Үйсүн қәбилилириниң орунлашқан территориясини хәритидин көрситиң.
Жавави:
1.Абылай ханниң Россия вә Хитай билән мунасивәтлири.
Географиялик тәрипидин икки жирик дөләт арисида турған Қазақ ханлиғиниң хани Абылайниң асасий мәхсити – дөләт әркинлигини сақлап қелиш еди. Дипломатиялик иш-чариләрниң чевири Абылай, хан болуп сайлинишқичиму, Тарбағатай тағлири, Алтай етәклири, Зайсан көлиниң шәрқигә йейилип ятқан қазақ йерини сақлап қелишқа чоң күч чиқарди. Жоңғария тарихий сәһнидин чүшүп қелип, униң йерини бесип алған Маньчжур-Цин һөкүмранлири Абылай билән келишип олтуруп йеңи чегара бәлгүлиди.1760-жили хитайлар Тарбағатай теғи әтрапида көчүп-қонуп жүргән қазақларни ғәрипкә қарап қисмақчи болди. Мошундақ әһвалда Абылай Цин билән мунасивәтлирини чигичләндүрмәй течлиқ йол билән йешишкә күч чиқарди. 1757-1760-жиллири қазақ елиниң мустәқиллигини, территориясниң биртуташлиғини тәминләш мәхситидә Абылай Пекинда Хитайниңму бийлигини қобул қилди. Бир йеқидин Абылай 1740 -1742- жиллири Россиягә қәсәм яд бериш билән қатар Хитайниң бийлигини қобул қилиши дипломатиялик йешим дәп қобул қилди. Абылай шуниң билән биргә Оттура Азия әллири билән мунасивитини яхши йөнүлүштә риважландурушниң тәрәпдари болди. XVIII әсирниң 70-жиллириниң бешида Абылай бир-қатар урушларда Ходжент әмиригә, Ташкәнт бегигә дәккә бәрди. Қазақлар жоңғарлар билән урушуп жүргәндә өзбәк бәглиригә өтүп кәткән Түркстан, Сайрам, Чимкәнт, Созақ вә башқа бир нәччә шәһәрләрни Абылай күч билән қайтуруп елип, қазақларға қаритип алди. 1771-жили Оттура жүзниң хани Әбилмәмбет дуниядин өтти. Қазақ ханлиғида униң орниға әнъәнә бойичә ханниң оғли Әбилфаизни әмәс Абылай ханни ақ кигизгә олтарғузуп хан қилип сайлайду. Абылай хан қазақ ханлиғини башқурушта бир нәччә өзгүрүшләрни киргүзди.