2. Қазақстан территориясигә жүргүзүлгән моңғол вә жоңғар басқунчилиғиниң сәвәплири, умумий охшашлиқлири.
Моңғол дөлити урушни һәрбий тапавәт ретидә йеңи йәрләргә егә болуш вә монғол жәмийитини бириктүрүш қурали ретидә болди. Бу сәясәттә Қазақстан билән Оттура Азия йеригә жүргүзилгән жүрүш, басқунчилиқниң пәқәт бир бөлүги болди.Чиңғизханниң мәхсити пүткүл Азия вә Шәрқий Европини бесип елиш еди. У өзиниң чоң оғли Жошиға « Монғол атлириниң туяқлири йетидиған» Иртиштин ғәрипкичә болған техи бесип алмиған йәрләрниң һәммисини бәрди.
Қазақ йеригә жоңғарларниң қизиқишиниң сәвәплири: Қазақниң кәң байтақ даласидики үнүмлүк йәрләр билән, жәнубий-шәриқтики сода мәркәзлири қизиқтурди. Қазақстанни бесип елиш арқилиқ, өз ханлиғиниң чегарисини күчәйтиш, бесип алған әлләрдин елим-селиқ жиғиш, бесип алған әлләрни қул қилип тутуш имканийәтлириниму қараштурди.
Қазақ йеригә ясалған монғол вә жоңғар басқунчилиқлириниң сәвәплиридики охшашлиқлар: Ихтисадий мәнпийәт, Оттура Азияни бесип өтидиған карван сода йоллирини өз назаритидә тутуп, униңдин чүшидиған пайдиға егә болуш. Чиңгғизхан үчүн пүткүл Оттура Азияни бесип елиши Иран, Авғанстан, Алдинқи Азия, Шәрқий Европа әллиригә йол ечиш еди һәм шундақ болди. Жоңғарлар болса, Йәтису билән Сирдәрия тәвәлирини бесип елиши арқилиқ Россия, Сибирь, Оттура Азия сода йоллирини назарәткә елишни көзлиди, шу арқилиқ Авғанстан, Иран, вә Закавказия әллиригә йол ечилиду дәп үмүтләнди. Һәр иккилиси йеңи отлақларни бесип елиш, һөкүмранлиқ даирисини кәңәйтиш, өз дқләтлирини күчәйтиш мәхситини қойди.
3. Абулхайир дөлитиниң территориясини хәритидин көрситиң.
ХV ә. 20-жиллирида Ақ Ординиң парчилинишиға бағлиқ Жоши әвлатиниң ичидә феодаллиқ талаш-тартиш башланди.Қазақстанниң мәркизий, ғәрбий вә шималий-ғәрбий тәвәлиридә мустәқил егиликләр пәйда болди. Мошу мустәқил егиликләрниң башчилиридин қоллаш тапқан Абулхайир талашта йеңип чиқип, 1428-жили хан сайланди. Абулхайир- Жоши ханниң бәшинчи оғли Шайбани ханниң әвлади. Шайбани ханниң улуси Бату ханниң дәвридә қурулған. Язма мәлуматларда Бату ханниң Шәрқий Европиға ясиған йәттә жиллиқ жүрүши вақтида Шайбаниму униң билән биллә болған. Жүрүштики яхши хизмити үчүн Шайбани ханға Бату хан найман, буйруқ, қарлуқ қәбилилирини бәрди. Улар Урал теғиниң қаптилидики Тобыл, Ирғиз, Яиқ арилиғидики йәрләрдә көчүп қонуп, қишта болса Арал деңизи әтрапида, Чу, Сарису дәриялириниң бойида, Сирдәрияниң төвәнки еқимида қишлиған. Бу көрситилгән йәрләрдә Шайбани улуси яшиған.
Бу улусниң һөкүмранлиғи Абулхайир қолиға өткәндин кейин ханлиқниң сәясий әһвали күчәйди.
Абулхайир ханлиғи ғәриптә-Яиқ (Урал), шәрқидә–Балқаш, жәнубида – Арал деңизи билән Сирдәрияниң төвәнки еқими, шималида–Тобыл вә Иртиш дәриялириниң оттура еқимини егилигән.
20- Билет
1. Падишалиқ Россияниң йәр мәсилисидик мустәмликичилик сәясити.
2. Қедимий тарихни дәвирләштики –археологиялик вә геологиялик селиштурма-тәһлил қилип, селиштуруң.
3. Оғуз дөлитиниң чегарилирини хәритидин бәлгүләң.
Жавави:
1. Падишалиқ Россияниң йәр мәсилисидик мустәмликичилик сәясити.
XVIII әсиринң 50-60-жиллири падишалиқ Россия һөкүмити Қазақстанни әркидин айриш үчүн һәр хил чариләрни пайдиланди. Яйиқ, Сибирь, Оренбург казак әскәрлириниң уюштурулуши, асасән Иртиш, Есил вә Яйиқ бойидики әсирләр бойи мал йейилип кәлгән йәрләргә қазақларниң көз ташлиши рус-қазақ мунасивәтлирини чигичләндүрди. Россия һөкүмран
топлириниң көзлигини мунбәт йәрләрдин қазақларни қисип чиқирип, казакларни орунлаштуруш болди.
Петербург һөкүмранлириниң қобул қилиниватқан һөжәтлиридә бу ениқ байқалди. 1756 жили сентябрь ейида қобул қилинған йешимидә Яик әтрапиға қазақларниң мал йейишиға дәсләпки қетим рәсмий түрдә чәк қоюлди. Һә1757 жили декабрь ейниң айиғида Кичик жүз хани Нуралиға тапшурулған һөжәтләр бойичә қазақларға Яиктин мал һайдап өтүшкә чәк қоюлди.
Шундақ қилип қазақ феодаллири әсирләр бойи мал йейип отлитип келиватқан яйлақлиридин айрилди. Мундақ әһвалда Кичик Жүздики нурали хан билән Батыр арисидики зиддийәтләр нәтижисидә рус һөкүмранлири Волга билән Каспий әтрапидики мунбәт йәрләрни оңайла тартип алди. Әң мунбәт йәрләр князь Юсупов билән граф Безбородкониң қолида қалди.
Шундиму 1757 - 1758 жиллири Оренбург өлкисини башқурған П.И.Рычков билән А.И.Тевкелев Яйиқ бойида қазақларниң мал йейишқа чәк қойған тәливиниң орунсиз екәнлигини чүшүнүп Яйиқниң оң қирғақлириға мал йейишқа рухсәт бәрди.
Далалиқвә қумлуқ йәрләргә қисип чиқирилған қазақларниң егилиги насарлап,әһвали еғирлашти. Әндиликтә Сибирь губерниялик башқармисиму Оттура жүз чарвилириниң суйи мол йәрлирини тартип елип, мал йейишқа тосалғулуқ қилип турди. Россия қорғанлиридин алди билән 10 чақирим кейинирәк 50 чақирим йеқинлашқа чәк қойған падиша һөкүмити һәр қандақ йоллар билән мустәмликчилик сәяситини күчәйтти .
Бу йәрләрдә казак-орусларниң санини көпәйтиш үчүн йәрсиз деахнларни, һәтта
Дондин казакларни, Башқурт йеридин чарвилани орунлаштурди. Пәқәт 1799 жилқи ноябрь ейида император I Павелниң ярлиғиға бағлиқ, Оттура жүз қазақлириға 45 000 аилини өз егиликлиригә – Иртишниң у йеқиға қайта орунлишиға рухсәт берилди.
Шуниң билән XVIII әсирниң оттурсидики Қазақстанниң сәясий-ихтисадий риважилинишида бир қатар өзгүрүшләр болди. Падиша һөкүмтиинң мустәмликичилик сәяситигә қаримай қазақ-рус мунасивәтлири, Қазақстанниң чәт әлләр билән мунасивити өз-ара риважиланди. Падиша һөкүмитинң қазақларниң өз йерини пайдлинишқа чәк қоюши , рус-казакларни орунлаштуруши қазақ даласини бесип елишниң башлиниши еди.