2. Ғәрбий Түрк вә Шәрқий Түрк хақанлиқлирини селиштуруң.
Түрк хақанлиғи 603-жили Шәрқий (Монғолия) вә Ғәрбий (Мәркизий Азия вә Қазақстан) болуп иккигә бөлүнди. Ғәрбий Түрк хақанлиғи 603-жили қедимий үйсүн дөлитиниң йеридә қурулди. Ғәрбий хақанлиқниң мәркизи Чу әтрапидики Суяб шәһири болди. Территорияси: шәриқтә Алтайдин башлап ғәриптә Каспий деңизиғичә болған арилиқни егиләп турди. Хақанлиқ жәнубий-шәриқидә Хитай билән жәнубий-ғәрибидә парис ели билән чегаридаш болуп, бепаян зиминиға һөкүмранлиқ қилди. Түрк хақанлиғи-йеримиздики һули селинған дәсләпки феодаллиқ дөләтниң бири. Шәрқий Түрк хақанлиғи ( 682 -683)-жили Хитайдин өзлириниң мустәқиллигини алди). Иккинчи Түрк хақанлиғи «түрк-қипчақ» дәп аталди. Дөләтниң мәркизи – Ханғай тағлири. Ғәрбий чегариси Алтай тағлири билән чегарлишиду. Бу икки дөләтниң алаһидилиги биринчиси асасән олтурушлуқ егилик жүргәзсә һә, иккинчиси болса көчмән вә йерим көчмән болди. Ғәрбий Түрк хақанлиғида Шәрқий Түрк хақанлиғиға қариғанда жәмийәттә ижтимаий-ихтисадий мунасивәтләр риважиланди. Мәсилән, Ғәрбий Түрк хақанлиғида дөләтниң әң жуқарқи һөкүмрани хақандин башлинип қәбилә башчилириғичә 28 дәрижилик лавазим егилири болған. Хақандин кейинки адәм улуқлар болди.Үчинчи дәрижилик бийлик хақан рувидин чиққан қәбилә даһиси –шад, униңдин кейинкилиригә -тегин, елтебер дегән лавазимлар берилгән.
Шәрқий Түрк хақанлиғиниң хәлқи «көк түрк», Ғәрбий Түрк хақанлиғиниң хәлқи «он оқ будун» -«он оқ ели» дәп аталди. «Он оқ будун» елиниң оң қанити (5 нушиби) вә соң қанити(5 дулу) арисидики16 жилға созулған зиддийәтләр хақанлиқ һулини чайқиди. Буниңға 657-жили Йәттисуда Хитай экспансияси қошулди. Көк түркләр қурған иккинчи хақанлиқни 744-745- жиллири Орхон уйғурлири билән қарлуқлар ғулатти.
3.Үйсүн қәбилилириниң орунлашқан территориясини хәритидин көрситиң.
Қедимий төмүр дәвридә сақлардин кейин Йәттисуни үйсинләр макан әтти. Улар – Мәркизий Азия территориясидики әң дәсләпки қәбилиләр иттипақиниң бири. Үйсүнләр Йәттису билән Тянь-Шаньда, Хитайниң шималий-ғәрбидә, Шәрқий Қазақстандики Тарбағатай йәрлиридә өз изини қалдурған. Қазақ хәлқиниң шәкиллинишигә асас болған қәбилиләр қатариға кириду. Үйсүнләрни шәрқий чегариси бир вақитларда Хитайниң ғәрбий-шималидики Бесбалиқ наһийәси арқилиқ, ғәрбидә Чу вә Талас дәриялириниң вадилири билән өткән. Қаратавниң шәрқий етәклиригичә созулуп ятса керәк. Уларниң ордиси Қизил Аңғар(Чигучен яки Чигу) шәһири Иссиқ көл билән Или дәриси вадилирида орунлашти.
22-Билет
Улуқ Вәтән уруши жиллиридики миллий мунасивәтләр.
Түрк дәври вә «Түрк» аталғуси.
Қарлуқ дөлитиниң территориясини хәритидин көрситиң.
Жавави:
1. Улуқ Вәтән уруши жиллиридики миллий мунасивәтләр. Улуқ Вәтән уруши жиллири хәлиқләр һаятини интернационаллаш тез сүръәт билән жүргүзүлди. Турғунларни аммивий көчүрүш нәтижисидә шәриқтә санаәт держависи пәйда болди. Жумһурийитимиз 532 миң көчүрүлгән адәмләрни қобул қилди. Емба, Канлиқ Алтайда, Қоңырат, Текели канлирида йүзлигән чиченлар билән ингушлар әмгәк қилди. Жәңчиләр арисида тәрбийә ишлирини жүргүзүш, милләт тиллирида мәйданға арналған гезит-журналларни чиқириш, миллий һәрбий бөлүмчиләрни қуруш миллий мунасивәтләрни риважландурушқа тәсир қилди. Шундақла бу дәвирдә миллий мунасивәтләргә өз тәсирини көрсәткән режимниң туташ бир хәлиқни күчләп көчүрүш, зорлуқ-зомбилиқниң барлиқ элементлирини өз ичигә алған әмгәк калониялирини қуруш охшаш жинаий иш һәрикәтләрму орун алди. Уруш һарписида Қазақстанға 102миң поляк көчүп кәлди. Волга әтрапидики немис автаномияси һаят кәчүрүшни тохтитип, 360 немис Қазақстанға мәмурий йол билән көчүрүлди. Немисларни урушқучи армия қатаридин чиқириш һәққидә буйруқ чиқти. Уруш жиллири қалмақлар, қарачайлар, ингушлар, чиченлар, балкарлар, қырым татарлири, месхет түрклириму мошундақ әһвалға учриди. КСЖИ Дөләтлик Бехәтәрлик Комитети ІІІ Башқармисиниң 1945-жилқи октябрь ейидики мәлуматлири бойичә зорлуқ билән йәр авдурилғанлар сани 2 млн 464 миңға йеқин адәм болған. Аталған режимниң қаталлиғи вә этносарилиқ зиддийәтләргә йөнәлдүрүлгән сәясити аддий адәмниң инсаний пәзиләтлирини йоқиталмиди. Уруш Қазақстан хәлқи үчүн чоң бир синақ болди: униңда социалистлик қурулушниң бурмилинишиму, урушниң еғирчилиқлириму, жанға патидиған чиқимлар билән ғалибийәт хошаллиғиму, жәңләрдики қәһирманлиқму, әмгәк билән өткән күндиликтики һаятниң аддий улуқлиғиму өз көрүнүшини тапти.