- •Мамандыққа кіріспе
- •1 Музыкаға жалпы шолу
- •1.1 Музыка сабағы
- •1.2 Музыка пәні мұғалімінің рөлі
- •1.3 Сыныптан тыс ұйымдастырылатын музыкалық тәрбие
- •1.4 Мемлекеттік стандарт және мектептегі бағдарламаға шолу
- •2 Музыка түрлері
- •2.1 Эпос, лирика, драма
- •Арнау «Жастарға»
- •2.2 Қазақ фольклоры
- •2.3 Қазақ хор музыкасы
- •2.4 Қазақстанда хор мәдениетінің дамуы
- •3 Музыкалық білім берудің стандарты және пәндердің теориялық курсы
- •3.1 Музыкалық білім мамандығы бойынша бакалаврдың біліктік сипаттамасы:
- •3.2 Музыкалық білім мамандығы байынша білім беру бағдарламаларының мазмұны (музыкалық, базалық пәндер)
- •3.2.1 Музыка теориясының негіздері
- •3.2.11 Хор класы
- •3.2.13 Хорды дирижерлау
- •3.3 Музыкалық пәндердің теориялық курсына шолу:
- •1) Түркі дәуірі туралы ұғым: көне (VI-IX), орта (IX-XIV), жаңа (XIV-XVI) кезеңдер. Көне түркі тайпаларының жазба мәдениеті, олардың мәдени-музыкалық сипаты.
- •2) Түркі-монғол тайпаларының шамандық музыкасы. Музыка өнерінің синкреттік сипаты, наным-сенім жүйесімен сабақтастығы. Түркі жазбаларының синкреттік табиғаты, поэзия мен музыканың бірлігі.
- •2) “Тотынама”, “Кобуснама” секілді шығыс жазбаларындағы музыкалық-эстетикалық ойлар мен дидактикалық сарын. “Құран” оның тарихи-мәдени сипаты мен музыкалық-мақамдық жүйесі;
- •3) Орта ғасырлардағы музыкалық трактаттар “Әл Фараби, Ибн-Сина, Әл жами, Дәруіш Әли т.Б) оларда қарастырылған теория мәселелері және қазақ музыкасы үшін маңызы.
- •XIX ғасырдағы халықтық кәсіби-музыкалық дәстүр. Аспаптық музыка:
- •X ғасырдағы кәсіби-музыкалық дәстүр. Әншілік өнер
- •XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ музыкасы:
- •Әдебиеттер
- •Мазмұны
2) “Тотынама”, “Кобуснама” секілді шығыс жазбаларындағы музыкалық-эстетикалық ойлар мен дидактикалық сарын. “Құран” оның тарихи-мәдени сипаты мен музыкалық-мақамдық жүйесі;
3) Орта ғасырлардағы музыкалық трактаттар “Әл Фараби, Ибн-Сина, Әл жами, Дәруіш Әли т.Б) оларда қарастырылған теория мәселелері және қазақ музыкасы үшін маңызы.
Көшпенділер аңыздарының бір ерекшелігі – оның жалпы халықтық мазмұндылығында ақиқат болғаны. Қазақ аңыздарында көшпелі елдің төл ерекшеліктері, белгілері бірден байқалады. Себебі олар- біздің тұрмыс- салтымыздың, болмысымыздың негізінде туған аңыздар. Осындай дала аңыздары ішінде халық арасында Қорқыт, Асан қайғы туралы көп аңыздар бар. Бұл тараған аңыздарда Қорқыт- асқан күйші, қобызшы болғандығын айта келіп, табиғаттың дүлей күшіне қарсы күрескен, өліммен алысқан алып жанды танытады.
“Оғыз” эпосында Қорқыттың барлық қызметі оғыз тайпаларының ортақ мақсат- мүдделерімен байланысты. Оның жатса- тұрса ойлайтыны – құдайға құлшылық жолы емес, оғыздардың тағдыры, жырлайтыны- әулие пайғамбарлар туралы діни сюжеттер емес, оғыз батырларының ерлігі. Қорқыт туралы аңыздарда Қорқыттың асқан күйші, қобызшы болғандығын айта келе, табиғаттың табиғаттың дүлей күшіне қарсы күрескен, өліммен алысқан алып жанды танытады.
IX-Xғасырда Орта Азиядағы мәдени оянуға Қорқыттың күйшілік дәстүрінің әсері өте үлкен болды. Қазақ халқы үшін оның эпостық жырлары мен музыкасы теңдесі жоқ жаңалық болды. Философиялық және мәдени терең мағынасы бар бүкіл түркі халықтарына ортақ мұралардың бірі “Қорқыт ата кітабы” болып табылады.
“Қорқыт ата кітабы” өзінің тарихи сюжеті, образдарының саралығы, суреттейтін өмір тұрғысы, сал- сана көрінісі жағынан қазақтың батырлық жырларына өте жақын. Сонай- ақ Исламнан бұрынғы мифология көріністері орын алады. Жырдағы көшпелі өмір суреттері, ерлік ғана емес, шаманизм, поэтикалық өрнектері де қазақ ұғымына жақын.
Қорқыт жырларында батырлық пен әсемдік, нәзіктік пен сұлулық қобыз сарынымен үндесіп, үлкен бір философиялық ой- арнаға алып келеді. Қорқыт түркі халықтарына ортақ философ, музыкант ретінде Шығыс ренессансы үшін де аса көрнекті тұлға болды. Қорқыт қайда барса да, өзінің желмаясына мініп, ел кезіп жүреді. Қайда барса да алдынан екі адам кездесіп, көр қазып жатады. Қорқыт оларға “Бұл кімнің көрі?” деп сауал қойса, олар “Қорқыттың көрі” деп жауап қатады.
Ақыры, ол суда ажал жоқ деп Сырдарияға кілем төсеп, қалған ғұмырын су үстінде өткізбек болады. Бірде Қорқыт қалғып кеткенде оны жылан шағып өлтіреді дейді.
Қорқыттың туған, жүрген, тіпті мазары тұрған жерлер жөнінде де толып жатқан аңыз- әңгімелер бар. Аңыз бойынша Қорқытты анасы құрсағында жыл бойы көтеріп жүріпті. Қорқыт туар күн ашық аспан тастай қараңғы түнге айналған. Қорқынышты күні туылғаны үшін баланың атын “Қорқыт” деп қойғандейді. Бұл жөнінде ел ішінде өлең- жырлар бар:
Қорқыт туар кезінде
Қара аспанды су алған.
Ол туарда ел қорқып,
Туған соң әбден қуанған.
Қорқыт жайындағы аңыздарды жинақтай келгенде, біріншіден ол- оғыз- қыпшақ ұлысынан шыққан айтулы бақсы- шаман. Ә.Диваев бақсы (бақши)- шағатай сөзі, ол балгер, сиқыршы деген ұғымды білдіреді деген. Бұл сөз манжур елінде де барОларда бақсы- ақылшы, ғалым дегенді білдіреді. Екіншіден Қорқыт- күйші, музыкант, ең тұңғыш қобыз сарыны мен қобыз аспабын тудырған адам. Үшіншіден, Қорқыт- эпос айтушы, әйгілі жырау. Оның жырлары- оғыз- қыпшақтардың өмірінен алынған әдеби- тарихи мұра.
Қорқыттың көркем шығармашылық мәдениетінің тағы бір типологиялық ерекшелігі оның Батыс пен Шығыстың арасында болуы ғана емес, сонымен бірге Еуразиялық далалық мәдениетінің арап- парсылық әлемге терең руханият дүниесімен үйлесімді қосыла білуі болып отыр. Бұл- қазақ мәдениетінің Орта Азия халықтарымен тығыз тағдырлық және мәдени тұтастығынан туатын топшылау.
Қазақстан жеріндегі жазба мәдениеті Шығыстағы атағы кең жайылған парсы, тәжік поэзиясымен тығыз байланысты деп қарастырған жөн. Шығыстың мәдени әсері тек сауда- саттық, дін, ғылым арқылы ғана емес, сонымен бірге жазбаша әдебиеттің ықпалымен де болған. “Мың бір түн”, “Тотынама”, “Шаһнама”, “Гүлістан”, “Бабырнама”, сияқты Шығыс дастандарын оқымаған ақын- жырау кемде- кем. XVIII-XIX ғасырларда қазақ даласында Шығыс поэзиясына негізделген қисса әдебиеті туғаны белгілі. Оның басты өкілдері Шортанбай, Нұржан, Ақмола, Әубакір, Шәңгерей сияқты жыраулар. Орта ғасырда пайда болған махаббат тақырыбына арналған романтизм сипатындағы мәдени туындылар әдеміліктің жаңа әлемін ашты. Олардың қатарына жаңа түрік тілдерінде(оғыз, қыпшақ, қарахандар, шағатай, мамлүк- түрік) жазылған. “Жүсіп- Зілиха”, “Оғызнама”, “Қорқыт ата кітабы”, “Құтты білік”, “Диюани хикмет”, “Махаббатнама”, “Гүлістан”, “Бит- түрки” т.б әдебиет үлгілері қазақ әдебиеті, мәдениеті тарихында құрметті орын алады. Орта Азиядағы мәдени тоғысу ауызша және жазбаша мәдениеттердің диалогы.
Шығыс әдебиетінің назирасында құрылған қисса әдебиеті күрделі зерттеулерді қажет етеді. Қиса әдебиеті төрт салаға бөлінеді:
1) «Мың бір түн», «Шаһнама», «Тотынама», т.б. шығыс елдерінен алынған сюжеттер. Бұлар қазақ халқына да ортақ жазбалар;
2) шығыс классиктері – Науаи, Низамилерден тараған қиссалық сюжеттер.Науаидің «Хамсасы» өз кезінде бүкіл шығыс, Орта Азия елдерін бас идірген. Низами болса құлдар мен күңдер теңдігін махаббат үлгісінде жырлаған. Науаи мен Низами жырларының қазақ халқының жазба әдебиетіне тигізген ықпалы орасан зор;
3) «Салсал», «»Зарқұм», «Хасан-Хұсайын» сияқты ислам дінін уағыздайтын қиссалар. Хазірет Әлидің қылышы көк өгіздің мүйізіне жетіпті деп дәріптенгенмен, бұл діни қиссалардың өнерге бергені шамалы);
4) феодализм (дін) қайшылығы тереңдеген кезде Орта Азия мен қазақ халық әдебиетінде махаббат тақырыбын мистицизм (романтизм) рухында жырлайтын қиссалар туды. Бұлардың жырлары Науаи, Низами дәстүрлерінен бөлек еді. Классиктер махаббат тақырыбын реалистік тұрғыдан жырласа, мистік ақындар жерді – зұлымдық, теңсіздік, тамұқ, аспанды – азаттық, жұмақ деп дүниеге жар салады. Оның сыртқы көрінісі – дарашылдық, ішкі мазмұны – гуманизм, арман, философиялық жұмбақ. Оны өнер жұмбағы дейміз. Сөйтіп романтизм үлгісіндегі қиссалар тұсында шығыс поэзиясы образдың жаңа әлемін ашты. Қиссалар шайырлық әдебиеттің үлкен мүлкі болса, онсыз қазақтың жазба әдебиеті түгелденбейді.
Орта ғасырлық шығыста VIII-IXғ. Батыс Еуропаның мәдениеттік даму деңгейі төмен дәрежеде қалып қойған кезде арап тілді философия, араб мәдениеті кең өркен жайды. Бұл арабтардың ұлттық сана- сезімінің оянуы, мәдениетінің кең өркен жаюы, жалпы VII ғасырда Арабстанда жаңа Ислам дінінің пайда болуымен де байланысты болды. Олар VII ғасырдың екінші жартысында ислам туының астында үлкен бір орталыққа айналды.
Тарихымыздағы ұлы тұлғалардың бірі, ислам дүниесінің ең ірі, атағы әлемге жайылған ғұлама философы, Аристотельден кейінгі “екінші ұстаз” атанған Әбу Насыр әл- Фараби қазақ жерінде, Отырар қалассында дүниеге келген.
Әль- Фарабиді дүниеге танытқан музыка теориясына арналған шығармаларының бірі – “Музыканың үлкен кітабы” атты еңбегі. Ғұлама бұл еңбекте математикалық тәсілдер пайдалану арқылы музыкалық дыбыстарды тұңғыш рет қағаз бетіне түсіріп, нотаны алғаш дүниеге келтірді. Ол тек музыка теориясын ғана жазып қоймай, музыкалық аспаптарды да қолдан жасап, сол аспаптарда керемет ойнай да білген. Қазақ домбырасын дүниеге келтірген асқан музыкант ұлы бабамыз Әбу- Насыр әл- Фараби десек, біз қателеспеген болар едік. Оған бірнеше ғылыми дәлелдер, Фараби жасаған музыкалық аспаптар түрі куә бола алады. Оның шебер орындаушылығы жөнінде шығыс халықтары арасында күні бүгінге дейін айтылып жүрген көптеген аңыздар да бар.
Фарабидің бұл кітабы музыкалық дыбыстың сипаты мен құрылымынан бастап, музыканың поэзиямен байланысына дейінгі музыкалық ғылымның мәселелеріне ғана арнамай, музыканың эстетикалық- теориялық принциптерін шешуге бағытталған. Музыка зерттеу саласындағы еңбектерінде Фараби музыкасының емдік қасиетін, жағымды әсерін жан- жақты дәлелдеді, сондай- ақ оның тәрбиелік мәні зор екнін баса айтты. Адамның музыка шығарудағы қабілеті дәрежесінің әр түрлі сатысын көрсетіп, адамның жан- дүниесіне жағымды, жағымсыз әсер ететін музыкалық жанрларға талдау жасады.
«Музыканың үлкен кітабы» музыка ғылымына кіріспе; музыка ғылымдврының негіздері; музыкалық аспаптар; музыкалық композиция; деген үлкен төрт тараудан тұрады. Фарабидің бұл еңбегі XV ғасырда латын тіліне аударылып, Еуропа музыка ғылымы мен өнерінің дамуына үлкен әсерін тигізді.
Жүсіп Баласұғын- XI ғасырдың көрнекті ақыны, есімі Шығыс елдеріне мәлім данышпан ойшыл, философ, энциклопедист, ғалым, қоғам қайраткері. Ол – философия, табиғаттану, математика, астрономия, тарих, арап-парсы тіл білімі т.б ғылым салаларын жетік меңгерген ғұлама ғалым. Оның «Құтты білік» кітабы- сол замандағы ресми әдебиет тілі болып саналатын арап тілінде емес, түрік халықтарының тілінде жазылған алғашқы энциклопедиялық еңбек.
Жүсіп Баласұғынның «Құтты білік» дастанында Шығыс әсерінен көрі, түркі халықтарының бай ауыз әдебиеті, фольклер жанрларының әсері басым. Түркі тілдес тайпаларының тілінде жазылған сан- алуан тұрмыс-салт жырлары сол кездің өзінде ақ аз болған. Олар айтыс, толғау, терме түрінде айтылған. Жүсіптің сүйенген үлгісі халық аузындағы осындай дәстүрлерге байланысты болған. Жалғыз –ақ терме сияқты жыр-өлеңдерінде бұхара халықтарының мұң-мұқтажы, ой-арманы жырланса, дастандарында көбіне хан ордасының салты жырланады.
Махмұт Қашқари-XI ғасырда Қашқар қаласында дүниеге келіп, Шу, Талас өңіріндегі Баласұғын қаласында өмір сүрген ғалым. Ол- ұлы әдебиетші, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, зерттеуші, ойшыл- философ, белгілі саяхатшы. Түркі тілдерінің жинағы «Диюани лұғат ат түрік» кітабын 1072- 1074 жылдары жазған.
«Диюани лұғат ат түрік» тек түрікше-арабша түсіндірме сөздік емес, ол түркі тілдерін зерттеуде теңдесі жоқ ғылыми еңбек болып табылады. Бұл түсіндірме сөздігіндеавтор халық ауыз әдебиеті үлгілерін, ақыз, ертегілер, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер және халық фольклерын орынды пайдалана білген. Сондай-ақ алғашқы қауым адамдарының тұрмыс-тіршілігін, болмысын, сана- сезімін бейнелейтін еңбектері арқылы жетті. Түсіндірме сөздік XI ғасырда, Қарахан дәуірінде дүниеге келген мұра.
Әбуғали әл-Хұсайын ибн-Абдаллах ибн әл-Хасан ибн-Әли ибн Сина. Ол 980 жылы Бұхар маңындағы Афшана шаһарында дүниеге келген. Ибн Сина шығармаларының басты бір саласы – музыка, оның теориялық мәселелеріне қатысты ой-пікірлері мен зерттеулері. Музыка теориясы саласындағы басты еңбегі – «Музыка туралы ғылымдар тізбегі». Оның кіріспесінде ғалым өзіне дейінгі Пифагор ізіндегі зерттеулердің музыка ілімі, оның тегі мен теориясына қатысты кейбір пікірлерін сынға алып, өзінің ғылыми тұжырымдарын баяндайды. Трактаттың негізгі бөлімі 6 тарауға бөлінеді. Бұл бөлімдерде Ибн Сина музыка теориясы мен тәжірбиесі және эстетикасына қатысты сан алуан мәселелерді қарастырады. Сондай ақ өзіне дейінгі авторлардың музыкалық дыбыс, әуен, интервал, лад, ырғақ туралы теориялық ілімдеріне терең барлау жасап, бұл саланы одан ары тереңдете түседі.
Орта ғасыр жазба ескерткіштерінің бірі – Дәруіш Әлидің «Музыкалық трактаты» («Рисала-и мусики»). XVII ғасырда жазылған бұл еңбек бізге қолжазба күйінде жетіп отыр.
Трактатта көрсетілгендей, Дәруіш Әли жас кезінен музыка өнеріне құштар болады. Кейін Маурениахр билеушісі Имам Құли ханның (1611-1642) сарай қызметшісі (музыканты) болады. «Музыкалық трактатын» да сол тұста жазады.
Трактат XVII ғасырдың алғашқы жартысында, яғни, ежелгі түркі тайпаларының бір қанаты өзбек-қазақ болып жіктелген кезеңнен соң жазылса да, оның авторы Дәруіш Әли, Әл Фараби, Ибн-Сина, Руми, Жәми сияқты өзіне дейін ғұмыр кешкен ғұлама ғалымдардың есімдерін атап, еңбектеріне жүгініп отырады. Сол себепті Дәруіш Әлидің трактатына X-XI ғасырларда Орта Азия жерінде бой көрсеткен мәдени өрлеудің жемісі деп қарағанымыз жөн.
Трактат он екі тараудан тұрады. Трактат былайша жіктеледі:
1) мұсылман қауымының арасында ән-әуез өнерінің даму ерекшеліктері туралы айтылған Мұхаммедтік үрдістері;
2) музыка, әуен (әлхан) һәм ырғақ (ика) туралы;
3) он екі мақамның шығуы жайында;
4) ырғақтың (үсүл) көне он екі түрі туралы;
5) қара сөздің ырғақтылығы, музыкалық аспапта ойнау, оны тыңдап, қабылдау ерекшеліктері жайында;
6) музыкалық аспаптар хақында (тамбур, чангі, қобыз, т.б);
7) музыка жайында еңбектер жазып қалдырған ұлы адамдар, яки ғалымдар мен шайырлар туралы;
8) музыка теориясын жоғары бағалаған білікті ғұламалар, ұлы ойшылдар һәм шайырлар туралы;
9) сан алуан музыкалық шығарммалар құраған кемел, яки үлкен дарын иелері;
10) музыка ілімі туралы көптеген еңбектер құраған шайырлар мен ғалымдар жайында;
11) ғират шаһарының қас шеберлері туралы;
12) бүгінде ел құрметіне ие болған музыка әлемінің ұстаздары жайында.
Хандық дәуір музыкасы:
1) хандық дәуір туралы ұғым (XV-XVIII). Жыраулық поэзия мен өнердің өріс алуы Асан Қайғы, Доспанбет, Шалкиіз, Үмбетей, Бұхар т.б көптеген жыраулар мұрасының әдеби-музыкалық сипаты;
2) музыкалық-поэтикалық дәстүр, оның стилдік көркемдік ерекшеліктері. Жыраулық өнер өріс алған аймақтар;
3) айтыс және суырып салма (импровизация) өнері.XV-XVIII ғ.ғ қазақ музыкасының жанрлық жүйесі. Жыр, толғау, терме, олардың көркемдік ерекшеліктері.
Асан қайғы XV ғ. өмір сүрген атақты қазақ ақыны, философы. 1361-1370 жылдар арсында Еділ бойында туылған. Тарихи аңыздар Асанның әкесі саятшы екен дейді. Асан қайғы Алтын Орда ханы Ұлұғ Мұхамбеттің (Орманбеттің) ықпалды билерінің бірі болған. XV ғ. 20 жылжары Ұлығ Мұхамбет ордадан қуылады. Асан өз әміршісімен бірге кетеді. Көп ұзамай Қазанда билік құрған Ұлығ Мұхамбеттің ақылгөйі қатарында болған ақын хан өлген соң Дешті Қыпшаққа қайтып, 1450 жылы Әбілқайыр ұлысындағы тартыс кезінде Керей, Жәнібек сұлтандарды жақтайды. 1456 ж. Шу алқабында Қазақ ордасы құрылған кезде Асан жаңа мемлекеттің ұраншысына (идеологына) айналды.
Ел ішінде шежіре сөздер мен күй аңыздарына қарағанда, Асан қайғы халық қамын ойлаған ақылгөй, көреген ғана емес, сонымен бірге атақты күйші де болған. Көптеген күйлердің аты мен аңыз- әңгімесі әлі күнге дейін айтылады. Өкінішке орай әзірше «Ел айрылған», «Асан қайғы», «Желмаяның жүрісі», «Зар» сияқты санаулы ғана күйлері белгілі.
Асан қайғы өзінің жыр- толғауларында, шешендік сөздерінде хандық мемлекетті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажеттігін насихаттайды, Жәнібек ханды табысқа мастанбауға, елдің түбегейлі болашағын ойлауға шақырады.
Асан қайғы сол кездегі қазақ даласындағы елдің бас ұраншысы, халқының ақылгөйі, хандықтың бас идеологы болады. Елбасы Жәнібек ханға айтқан мына толғауы осы ойды айғақтайды.
Әй, хан, мен айтпасам білмейсің,
Айтқаныма көнбейсің,
Шабылып жатқан халқың бар,
Аймағың көрдеп көрмейсің.
Қымыз ішіп, қызарып,
Мастанып, қызып, терлейсің.
Терме өнері – халқымыздың ойлау тәсілінің ерекшелігін білдіретін мәдени феномен.Асан Қайғының көрегендігі мен кемеңгерлігін оның «қилы- қилы заман болар, қарағай басын шортан шалар» деп жұмбақтап айтқан сөздерінен көреміз. Жырау алдағы заманда халықтың рухани күйреп, азып-тозатынын, аяусыз қырылып, зобалаңға ұшырайтынын тап басыпболжай білген.
Асан қайғының халық жадында сақталып, айтылып келе жатқан «Жерұйықты іздеуі» белгілі ғалымдардың айтқанындай утопиялық шығарма емес, қазақ мемлекетінің тұңғыш рет тарих сахнасында шығуымен тікелей байланысты туған шығарма.
Асан қайғы ұзын аққан Ертісті көргенде: «Мына шіркіннің баласы тойдым деп қарап отырмас, қарным ашты деп жылап отырмас. Сиырдың мүйізі, доңыздың құлағы шығып тұрған жер екен» дейді.
Шідерті өзенін көргенде «мына шіркіннің топырағы асыл екен. Алты ай мініп арықтаған ат, бір айда майға бітетін жер екен. Бес жылқы шідерлеп қойғандай тоқтайтын жылқының өрісі екен» дейді.
Ұзын аққан Сыр бойын көргенде «басы байтақ, аяғы тайпақ қоныс екен. Қара тауды жайласам, Сырдың бойын қыстасам, қоныс болуға сонда дұрыс екен»- депті.
Қазақ халқының ғылыми шығармашылығына қарағанда көркем шығармашылық көш ілгері басты. Әсіресе, поэзия ерекше дамыған.Сондықтан, қазақ тұрмысында абстрактылы ұғымдар көркем образға айналып отырған.
Сахара эпосын тудырушының бірі - ірі эпик, ерлік жырларын шығарушы жырау, әрі нәзік лирик болған, ел жайлы және әскери тақырыптағы сан алуан мазмұнды туындылардан құралған мол мұра қалдырған Қазтуғанның біздің дәуірге жеткен жырлары табиғат аясындағы көшпендінің болмыс тіршілік, өзін қоршаған орта туралы түсінігін бейнелейді. Жырау қиялының байлығы, суреттеутәсілінің кемелдігі мен әсемдігі көне дәуірдегі қазақ поэзиясының биік өресін, өзіндік сипатын танытады. Қазтуғанның ұлттық бояуы қанық, афоризмге, көркем тіркестерге бай, өр рухты толғаулары туған әдебиетіміздің таңдаулы үлгілері қатарына жатады.
Жыраулар поэзиясының дамып өркендеуіне Доспамбет пен Шалкиіз өнерлері айрықша әсер етті.
Жорық жыршысы болған Доспамбет жырау (1523ж.өлген) шығармаларынан ортағасырлық жауынгер көшпендінің өр тұлғасы, ерлік кейіпі көрінеді, оның асқақ рухы, берік дәті, өмірлік мұраты танылады. Ойлы да сырлы Доспамбет толғаулары тақырыбы, мазмұны ғана емес, көркемдік ерекшеліктері тұрғысынан алғанда да мәні зор.
Көне дәуірдегі қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі- Шалкиіз жырау (шамамен 1465-1560) өзінің ұзақ өмірінде Дешті қыпшақтың төрт бұрышын түгел шарлаған, заманының бірінші ақыны танылып, үлкен даңққа ие болған жырау бүкіл өмірін күрес үстінде өткізеді. Өз тұсындағы әміршілдердің ешқайсысының шашбауын көтермей (қолдамай), өз турашылдығынан таңбайды.
Жырау туындылары көңіл пернесін дөп басар әсерлілігімен, кезегенін орып түсер өткірлігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызған нақтылылығымен, сұлу сазды көркемдігі асау серпінді қуатымен ерекшеленеді. Жыраудың ғасырлар көгінен өтіп, бізге жеткен шағын көлемді шымыр толғауларынан көне заман талабы - тұз-тұрғының дүниетанымы, адамның табиғаты, мінез ерекшеліктері, моральдік, этикалық қағидалары айқын әрі анық аңғарылады.
XVIII ғасырдағы әдебиетіміздің көрнекті өкілі Бұқар жырау (1668-1781). Арқалы жырау, қабырғалы би Бұқар өз тұсындағы қазақ хандығының басидеологы болады. Ісімен де жырымен де Абылай хан саясатын мейлінше қолдайды. Хандықтың нығаюы, хан үкіметінің берік болуы жолында күреседі. Өз шығармаларында Абылайды сырт жауларға қарсы күресте айрықша қайрат көрсеткен, қайтпас батыр, ел қамын жеген көреген көсем ретінде бейнеленеді.
Бұхар шығармаларынан жыраудың өз өмір сүрген қилы заман келбеті айқын танылады. Хан сұлтандардың, ірі феодалдардың әр жүзде, тіпті жеклеген руларда өз билігін жүргізбек болған ұлттық мүддеге қайшы, бақ құмар саясаты, руаралық тартыстың күшеюі, заманың өзгеруіне байланысты адамдардың санасындағы құбылыстар – осының бәрі ақынның өнернамасынан көрініс табады.
XVIII ғасырдағы ақындар поэзиясының ең көрнекті өкілдері-Көтеш және Шал ақындар.Жырлы ортадан шыққан, өмір бойы жоқшылық азабын тартып өткен Көтеш ақын (1745-1818) өлеңдеріндегі негізгі сарын – кедейлік тақсіреті, тағдырдың әділетсіздігіне наразылық. Ал Шал ақынның (1748-1819) біздің заманымызға жеткен мұрасытақырыптық жағынан алғанда біршама бай. Бұлар дін, этика, мораль мәселелері, байлық пен кедейлік, о дүние мен бұ дүние жайлы сөз ететін философиялық үлгідегі туындылар, көшпенділердің күнделікті өміріне қатысты тұрмыстық өлеңдер, жеке Адамдарға арналған эпиграммалар, арнау жырлар.
