- •Мамандыққа кіріспе
- •1 Музыкаға жалпы шолу
- •1.1 Музыка сабағы
- •1.2 Музыка пәні мұғалімінің рөлі
- •1.3 Сыныптан тыс ұйымдастырылатын музыкалық тәрбие
- •1.4 Мемлекеттік стандарт және мектептегі бағдарламаға шолу
- •2 Музыка түрлері
- •2.1 Эпос, лирика, драма
- •Арнау «Жастарға»
- •2.2 Қазақ фольклоры
- •2.3 Қазақ хор музыкасы
- •2.4 Қазақстанда хор мәдениетінің дамуы
- •3 Музыкалық білім берудің стандарты және пәндердің теориялық курсы
- •3.1 Музыкалық білім мамандығы бойынша бакалаврдың біліктік сипаттамасы:
- •3.2 Музыкалық білім мамандығы байынша білім беру бағдарламаларының мазмұны (музыкалық, базалық пәндер)
- •3.2.1 Музыка теориясының негіздері
- •3.2.11 Хор класы
- •3.2.13 Хорды дирижерлау
- •3.3 Музыкалық пәндердің теориялық курсына шолу:
- •1) Түркі дәуірі туралы ұғым: көне (VI-IX), орта (IX-XIV), жаңа (XIV-XVI) кезеңдер. Көне түркі тайпаларының жазба мәдениеті, олардың мәдени-музыкалық сипаты.
- •2) Түркі-монғол тайпаларының шамандық музыкасы. Музыка өнерінің синкреттік сипаты, наным-сенім жүйесімен сабақтастығы. Түркі жазбаларының синкреттік табиғаты, поэзия мен музыканың бірлігі.
- •2) “Тотынама”, “Кобуснама” секілді шығыс жазбаларындағы музыкалық-эстетикалық ойлар мен дидактикалық сарын. “Құран” оның тарихи-мәдени сипаты мен музыкалық-мақамдық жүйесі;
- •3) Орта ғасырлардағы музыкалық трактаттар “Әл Фараби, Ибн-Сина, Әл жами, Дәруіш Әли т.Б) оларда қарастырылған теория мәселелері және қазақ музыкасы үшін маңызы.
- •XIX ғасырдағы халықтық кәсіби-музыкалық дәстүр. Аспаптық музыка:
- •X ғасырдағы кәсіби-музыкалық дәстүр. Әншілік өнер
- •XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ музыкасы:
- •Әдебиеттер
- •Мазмұны
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ музыкасы:
1) шетел ориенталистерінің қазақ музыкасы туралы ой- пікірлері мен этнографиялық еңбектері: И.Г.Георгий (1729-1802), И.Г. Андреев (1861-1918), М.В.Готвицкий, Р.А.Пфеннинг (1823-1898), А.Эйхгорн (1844-1909), Н.Савичев (1820-1885), т.б. жазба деректері;
2) 1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліске байланысты туған әндер. «Жас қазақ марсельезасы», «Жалпы әлем», «Жолдастар», «Қозғал», т.б. Қазақ АССР-нің құрылуы (1920), көркемөнерпаздар үйірмесінің құрылуы;
3) А.В.Затаевичтің музыкалық- этнографиялық қызметі мен «Қазақ халқының 1000әні», «Қазақтың 500 ән- күйі» жинақтарының маңызы. Ә.Қашаубаевтің Парижге сапары (1925). Тұңғыш қазақ театрының ашылуы (1926, Қызылорда), Алматы, Қарағанды, Павлодар қалаларында алғашқы хор үйірмелерінің ашылуы.
Қазақ халқының революцияға дейінгі музыкалық мәдениеті әр түрлі сапармен келген немесе, онда уақытша, яки тұрақты жұмыс істеген түрлі мамандықтағы ғалымдардың, чиновниктердің, жазушылардың, сауда қызметкерлерінің, әскери адамдардың назарын аударған. Олар халықтың музыкалық шығармашылығы туралы жазба түрінде баяндады немесе арнаулы очергтер мен мақалалар жазды. Ресей ғылым академиясы ғалымдарының көптеген еңбектерінде, газеттер мен журналдарда, архивтерде қазақ халқының тұрмысы мен музыкалық шығармашылығы жайлы құнды мәліметтер бар.
Қазақ халқының тұрмысы, өнері мен спорттық ойын- сауығын баяндайтын этнограф, натуралист және саяхатшы Иоган Готлиб Георгийдің (1729-1802) 1776 жылы Петербургте жариялаған еңбегі «Ресей мемлекетін мекендейтін барлық халықтардың тұрмысы мен әдет- ғұрыпы, киім- кешектері, тұрғын үйлері, әшекейлері, ойын- ермегі, дінге сенушілігі және басқа да есте қаларлық жайларды баяндау» деп аталады. Мұнда автор былай жазады: «Қырғыз- қайсақтар амандық- саулық кезінде бірнеше күндер бойы той жасап, би билейді, ән шырқап жыр- жырлайды, қызықты әңгімелер айтып, балуан күрестіріп, ат жарыс пен жамбы ату және басқа да ойын- сауық кештерін өткізіп отырады.
Осылай И.Г.Георгийдің еңбегінде халықтың көңіл көтеру, ойын- сауық құру дәстүрі қысқа да болса анық, мазмұнды бейнеленген.
Бұл еңбек алты тараудан тұрады, жиырма сегізінші бөлімінде қазақ халқының шығу тегі, тұрмысы, діни сенімдері, салт- санасы мен мінез құлқы, кәсібіи сауда- саттығына байланысты мәселелер қамтылған.
Халықтың музыкалық тұрмысына арналған бөлімінде қазақтардың өздерінің көңілін көтеруі үшін қандай музыкалық аспаптардың қолданатындарын айтады: «Олардың қобыз деп аталатын скрипканың үлгісіндегідей, бірақ бетінде қақпағы жоқ жылқының қылынан жасалған екі ішекті аспап бар. Ол жамықпен ойналады... Қуыс қурайдан, ағаштан да жасалатын сыбызғы аспабы жуан жіппен оралып тасталған бірнеше ойығы бар аспап . Бұл аспапта да күй ойналады».
И.Г.Андреевтің сапарымен бір мезгілде «Доктор Савва Большойдың 1803-1804 ж. Қырғыз- қайсақтардың тұтқында болғандағы оқиғасы туралы»естелігі. Қырғыз- қайсақ даласы жайындағы пікірлер» атты еңбегін жариялады. Ол кіші жүз қазақтарының ән және поэзиядағы импровизацияның түрлері жайлы баяндай келе, «Халық бас қосқан жиында ұзақ саз сөйлеуші, кейде сөзін әнмен жалғастырып жібереді. Керісінше жақсы әнші ешбір дайындықсыз өзінің әніне ұзақ та әдемі жырларды қосып айта береді.
М.В.Готовицкийдің «Қырғыз әндерінің сипаты» атты мақаласында қазақ халқының музыкалық өнері жайлы құнды мәліметтер бар. Ол әнді орындаушылар мен халыққа таратушылардың профессионал әншілер болғандығын айтады: «Домбыраның немесе үш ішекті гитара тәрізді аспаптың сүйемелімен ән салатын әнші, өлеңшіні халық рахаттана тыңдайды. Әннің халық өміріндегі әрбір үлкен оқиға- үйлену тойы, ер баланың тууы, өлік жерлеу, жалпы алғанда әрбір қуаныш та реніш те әнмен айтылатынын Готовицкий дұрыс айтып өткен. Бұлар туралы автор: «Жүрекжарды қуаныш немесе мұңды әуендер тыңдаушысын еріксіз баурап алады.» деп қорытынды жасайды. Сегіз қырлы кәсіби жыршы- әншілерге көрсетілген ерекше сый- құрмет туралы былай дейді: «Әнші- күйшілердің қадірлілігі сонша- дейді ол, - ауылдарды аралап, шыққанда киіз үйдегі ең құрметті орын солардікі, бәрі де оған ілтипат, құрмет көрсетуге дайын тұрады» деген.
Эпос жырларының сипатын М.Г.Готовицкий орыс этнографтарының ішінде бірінші болып дәл көрсетті. Кәсіби жыршылар бұл ерекшеліктерді қазіргі кезде де сақтап отыр. Әнші үлкен эпикалық жырды немесе, тарихи дастанды орындағанда әнмен прозалық баяндауға, одан керісінше қамтып отырады- дейді ол. Бұл ретте жырау дене қимылымен де, бет- әлпетімен де өзінің музыкалық және дикламациялық орындауын толықтырып отырады.
Музыкалық шығармашылықтың ауыз екі мәдениетін және оның қазақ халқы тұрмысындағы рөлін танып,білуде Пфеннингтің (1823-1898) «Қырғыздар мен сарттардың халық әндері туралы»атты мақаласының да маңызы өте зор. Музыканың тұрмыспен байланысы туралы оның пікірі:
«Үйлену той мерекелері көбінесе әнмен өтеді. Және әр бір әннің өзінің айтылатын орны, ұтымды жері бар, кейде ән табан астында ойдан шығарылып та айтылады.
Өлген кісіні азалағандағы жоқтау әндерінің орындалуында да өзіндік ерекшелік бар, кімнің кімнен кейін айтатындығы туыстық жағына байланысты.
Бірде- бір жиын- той әнсіз өтпейді. Мерекелердің ең бір қызық жері- алдын-ала даярланған екі немесе одан да көп әншілердің айтысы. Ал кей жағдайда жиналған халық ішінен суырылып шығып импровизациялап айтысып та кетеді.
Осындай сөзшең суырып салма ақындар немесе кең, зор дауысты әншілер көзге түсіп, тыңдаушылардың есінде қалады, олардың өнері халқының игілігіне айналады. Ауылға жақындағанда жолаушы ат үстінен әнмен өзі туралы хабар береді, сөйтіп, өзіне назар аударады.
Г.А.Пфеннинг әннің (сарынның ауруды емдеудегі үлкен рөлі жайлы да айтады.Ол былай дейді: «Мұнда дәрігердің міндетін ежелгі шаманизмнің қалдығы – бақсылар орындайды. Олар шамандардай барабан ұстамайды, екі ішекті скрипка тәріздес, қаңылтыр темірлер ілінген қобыз деп аталатын аспаптар пайдаланады».
Оңтүстік қазақтардың музыкалық тұрмысын зерттеу, аспаптарға суреттеме беру және әндерін жинастыру жағынан Август Эйхгорнның (1844-1904)»Орта Азия халықтарының әндері мен әуендері және олардың музыкасына қатысты мақалалар» атты еңбегінің (1870-1872 ж. жазылған) маңызы зор.
60-70 жылдардағы қазақ музыкасы:
1) опера жанры. Қ.Қожамияров, Н.Тлендиев. “Алтын таулар” (1960), Е.Рахмадиев. “Қамар сұлу” (1963, 2 ред..1983-2), “Алпамыс” (1972), “Песень о целине”, С.Мұхамеджанов. “Айсұлу” (1964), Ғ.Жұбанова “Еңлік-Кебек” (1975), “Жиырма сегіз”, Қ.Қожамияров “Садыр палуан” (1977);
2) балет жанры. “Аққұс туралы аңыз”, “Хиросима”(Ғ.Жұбанова), “Чин Темир”(Қ.Қожамияров), “Әлия” (М.Сағатов) балеттері;
2) симфониялық музыка. Е.Брусиловский “5-6 симфониялары” (1961,1965), Қ.Қожамияров “1-2 симфониялары” (1971,1975), Ғ.Жұбанова “Жігер” (1971), Е.Рахмадиев Симфониялық күй – “Дайрабай”, “Құдаша думан”, т.б.;
3) оратория, кантанта. Ғ.Жұбанова “Арайлап атқан таң” (1960), “Ленин хаты” (1977), Татьяна хаты” (1982), “М.Әуезов туралы аңыз” ораториялары (1965), Е.Рахмадиев “Конституция туралы поэма” (1977)”Сәлем саған, Аястан” (1968) кантанталары, С.Мұхамеджанов “Ғасырлар үні” (1970) ораториясы.
Қ. Қожамияров ұйғыр халқының тұңғыш профессионал композиторы, заманымыздың музыкалық жанрларының негізін қалаушы. Ол өз шығармашылығында аз халықтардың, заманына сай музыкалық мәдениет өкілдерінің бейнелерін суреттейді. Қ.Қожамияровтың шығармаларына ұлттық ерекшеліктер тән. Композиторлық шығармашылығымен қатар ол, әр түрлі қоғамдық жұмыстар және ұстаздық қызмет атқарады. Қ.қожамияровтың консерваториядағы және одан кейінгі 50-60 жылдар кезеңі шығармашылығының алғашқы буынын құрады. Бұл кезең камералы-аспаптық және вокалды шығармалар шығарудан басталады. Он жыл ішіндегі ірі шығармалардың бірі – «Чин Томур» балеті. Қ.Қожамияров өз шығармашылығында, музыкалы-сахналық жанрға көңіл аударады. 60-шы жылдары «чин Томур» балеті мен «Алтын таулар» операсынан басқа да шығармалар жазады.
Е.Рахмадиев қазақ композиторларының екінші ұрпағына жатады. Оның шығармашылық мақсаты музыкалық жанрлардың дамуымен байланысты және өзіндік жеке стилін ойлап шығаруға тырысты.
Мәні зор болатын опералық шығарма жазу композитордың ойынан кетпеді. Қазақ мәдениетінде бұл жанр ерекше шығармашылық қызығушылықты оятты. Операда жан-жағымызда болып жатқан оқиғаларды толығымен көрсетуге мүмкіндік бар. Сондықтан, Е.Рахмадиевтың шығармашылығының бағыты осы жанрға келіп тіреледді. Сонымен қаар, опера ұлттық сюжеттерді пайдалануға зор мүмкіндік туғызады және композитор мұнда тарихты, халқымыздың әдет-ғұрып дәстүрлерін толығынан көрсете алады.
Алғашқы операсы «Қамар сұлу». Бұл опера 1963 жылы жазылды. Н.Баймұхамбетов пен Б.Тәжібаевтың либреттосының негізіне С.Торайғыровтың романы алынған. Операда ескілік көзқарасқа қарсы тұрған қиялшыл, махаббат тарихының иесі, әйелдің тағдыры әңгімеленеді. Операда Қамардың лирикалық бейнесі сәтті ашылған. Шығарманың екінші редакциясы 25 жылдан кейін /1987 жыл/ шығады. Мұнда осы драматургиялық бағытты қоюландыра түседі. Операның сахналық тағдыры ән-романс дәстүріне сүйенген әуезділік стилінің арқасында табысты болды. Операда халық әндері мен халық әнщі-композиторлардың әндерін кеңінен пайдаланған. Бұлар – Ақанның әні «Маңмангер», халық әндері «Гаухартас», «Ахау Бике» және т.б. Екінші суреттегі би номерлеріне «Дайрабай» күйі алғаш рет пайдаланылады. Кейіннен бұл күй симфониялық күйдің негізіне алынады. Сонымен қатар, бұл операда алғаш рет хоралды естиміз /Қамардың қазасының көрінісі/, кейінірек композитор хоралды өз шығармасында халық трагедиясын бейнелеу үшін пайдаланады.
«Алпамыс» операсы 1973 жылы жазылды. Мұнда композитордың негізгі шығармашылық ізденісі көрінеді. Бұл шығарма композитордың жетілген шағында шыққан операсы. К.Кенжетаевтың либреттосы эпикалық аңыздың мазмұнында Алпамыс батырдың халық азаттығы үшін хан әміршілігіне қарсы жүргізген күресін суреттейді. Алпамыстың бейнесі өз бойына шындықты да, қиялды да сіңірген, мұнда аңыз және тарихи кейіп бірдей көрсетіледі. Мұндай қосарланған жоспарды басқа кейіпкерлер тобынан да көреміз: шын сүйіп, батырдың қамын ойлаған Гүлбаршын және Қаракөз, адамгершіліктен айрылып, зұлымдықтың иесі болған Мыстан; Алпамыс батыр және Тайшық хан мейірімділік пен залымдық иелері; Ана мен Жырау бейнелері керісінше – Отан, Жер, Махаббат және Уақыт символдарын бейнелейді. «Алпамыс» операсы Е.Рахмадиевтің ең сәтті шыққан музыкалы-сахналық туындысы. Мұнда ол ерлік-патриоттық идеяларын жақсы аша білді. Тамаша көріністер, жақсы декорациялар, музыка мен сөздің, би және бейнелеу өнерінің үйлесімділігі операның сахналық тағдырын шешті.
Келесі опералық шығармаға «Тың өлке туралы жыр» /1981 жфл/ жатады. Бұл шығарманың алдында, прнпйы тапсырыс бойынша хорға арналған бірқатар туындылар жазылды. Жаңа операның сюжеті де осы шығармашылық бағытта жазылады. «Тың өлке туралы жыр» операсы К.Мұхамеджановтың либреттосына, тың өлкенің игеруіне 25 жыл толу қарсаңына арналып жазылды. Мұнда сол заманның жастары, әр ұлт өкілдерінің сіңірген еңбегі туралы жырланады. Бұл операда сәтті шыққан музыкалық номерлер баршылық, бірақ, бүгінгі күннің оқиға өрісін саналы көрсетуі драматургия жағынан сенімсіздеу шықты. Сонымен қатар, бұл операның шығу мерзімі тың өлкеге деген адамның көзқарасының өзгеруімен сай келеді. Тың «эпопеясы» бұл таңда патриоттық сезімді оятады. Мұнда жақсылық пен күрделі экологиялық және экономикалық зардап қатар жүреді. Бұл тарихи жағдай операның сахналық тағдырына әсерін тигізбей қоймады.
С.Мұхамеджанов бірнеше опера жазды. Оның барлық операларында өзіне тән ерекше сезімді бейнелейтін музыка үні естіледі. Бірақ олардың барлығының драматургиялық жағынан кемістігі байқалады. Бұларға жалпы 50-60 жылдарғы қазақтың опера өнеріндегі музыкалы-сахналық мәселе тән. Композитордың атын шығарған қазақтың музыка өнеріндегі тұңғыш күлдіргі операсы «айсұлу» /бірінші редакциясы 1964 жылы, екінші редакциясы 1972 жылы/. Барлық музыкалы-сахналық қойылымдардың ішінде «Айсұлу» операсы көңілге ұнамды, ойдағыдай шықты. Бұл, өз заманының сюжетіне жазылған күлдіргі операның алғашқы және сәтті үлгісі.
Операның прьемерасы Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында өтіп, авторға үлкен атақ әкелді. Опера театрының театрында өз орнын алды және кейбір нөмірлері концерттік өмірде сахнадан түспеді. Мысалы, Серкенің каватинасы. Бұл әуен тыңдаушы қауымды, қарапайым құрылымдығымен, көріністердің ашық сергектігімен, мазмұнның тартымдылығымен және музыкасының жеңіл әуезділігімен тартты.
Опера негізінде өз заманындағы қазақ жастарының өмірі, ғашықтар арасындағы күлдіргі оқиғалар.
Операның қысқаша мазмұны. Қаланың жас жігіттері Хасен мен Әубәкірге газет сатушы, колхозда тұратын Айсұлу деген сауыншы қызбен сырттай танысуды /газеттегі фотосуреті арқылы/ ұсынады. Ал тәртіп сақшысыАбдіқадыр деген колхоздың милиционері, жігіттердің бұл ауылға не себепті келіп жүргенін біліп, олардың сазайын тарттыруға бел байлайды, өйткені Айсұлудың сүйген жігіті бар екенін біледі. Жансұлу және Нұрсұлумен уәделесіп, оларды Айсұлу деп жігіттермен таныстырады. Мұның нәтижесінде оқиға шиеленісе түседі. Ақыр аяғында барлығы өз орнына келеді. Айсұлу өзінің сүйген жігіті Серкеге қосылып, ал оның екі дос қыздары жігітті болады.
Ғ.Жұбанова музыканың талай жанрларында өзін көрсете білген дарын иесі. Ол халқымыздың тамаша композиторы. Оның музыкасы республикадан тыс, шет елдерге кеңінен тарап, қазақ мәдениетін таратқан.
Ғ.Жұбанованың опералық шығармаларының ішінде «Жиырма сегіз» операсы А.Мәмбетовтың либреттосы бойынша жазылды /басқа редакциясында бұл опера «Артымызда Москва» деп аталады/. Бұл, Ұлы Отан соғысы кезінде Москва түбінде соғысқан қазақстан понфиловшыларының ерлігі туралы повесть. Мұндай сюжетке сүйенуі республикамызда соғыс жылдарының торқалы тойын тойларын тойлаумен байланысты. Ғ.Жұбанова үлкен азаматтық жауапкершілікті сезінген композитор. Оған тарихи тақырыптар өте жақын. Ол тарих оқиғаларына өзінше музыкалық ескерткіш қойды. Операның алғашқы қойылымдары, К.Станиславский мен В.немирович-Данченко атындағы театрда, Москвада қойылып, ұлкен жетістікке жетті.
Қ.Қожамияровты ерлік-патриоттық бейнелер қызықтыра түсті. Сондай-ақ, шығармашылығының негізгі сарыны халық тарихында арнауын тоқтатпады. Бірақ, соңғы жиырма жылдың ішінде ұлттық көркемдік дәстүрге және өз ойын лирикалық әуез арқылы ашуы шығармашылық көзқарасын қалыптастырды.
Композитор 1975 жылы «Садыр-Палван» атты жаңа опера жазады. Оның ой өзегі 50-ші жылдары шыққан шығармаларымен байланысты. Сол жылдары А.Махпировтың «Садыр-Палван» пьесасына музыка жазылған. Ал осы тақырыпта опера жазуға композитор жиырма жылдан сон кірісті. Ерлікті бейнелейтін опера мазмұны енді басқаша шешілді. «Садыр-Палван» екі актілі көлемді опера-эпопея /эпопея-ерлікті бейнелейті, бір-бірімен байланысты ұзақ оқиға, немесе, эпостың бір түрі/ болып шықты. Бұл туынды Қазақстан опера өнерінде жаңа жанр болып және ерлік-патриоттық тақырып композитор шығармашылығының шыңы болып табылды. «Назугум» операсындағыдай, мұнда да екі күш арасындағы қарама-қайшылық арқылы шығарманың мазмұны дамиды, бірақ негізгі кейіпкер халық болады. Қ.Қожамияров бұл операсында М.Мусоргскийдің опералық дәстүріне сүйенеді. Халық пен жаудың арасындағы күресті суреттеу үшін махаббат оқиғаларын болар-болмас пайдаланған. Операда жалғыз әйел бейнесі бар. Ол- Шавахан. Халық тағдырын Садырдың бейнесі арқылы көрсетеді. Оның музыкалық бейнесін ашу үшін, оның ерлігін, даңқын мадақтайтын халық әуенін пайдаланады. «Садыр-Палван» операсы композитордың опера жанрындағы жұмысын қорытындылап, пысықтайды. Бұл шығарма халықты бейнелеу жолындағы жаңа жетістік, халық драмасын жаңа жағынан ашу және халық музыкасын орынды пайдалану болып табылады.
Ғ.Жұбанованың тарихи оқиға мен қазіргі жағдайды салыстыру ойының түпкі өзегінен білінеді. «Ақ құс туралы аңыз» балеті екі бөлімнен тұрады. Екі бөлімнің әр қайсысы өз алдында жеке шығарма бола алады. Бірінші бөлім – «Ақ қанат», мазмұны бойынша ескілікті дәстүрмен байланысты. Мұнда ұлттық бейнелер /Аққанат есімді қыз және оның сүйген жігіті/ және мейірімділік пен залымдық символы /Күн мен Ажал/ алынған. Екіншісі «Хиросима» деп аталады. Мұнда 1945 жылы, тамыз айында Хиросима деген Жапон қаласындағы сұмдықты суреттейді. Екі бөлімді де бейбітшілік тақырыбы байланыстырып тұрады. Қазақ елінде бейбітшілік символын ақ құс – бақыт құсы арқылы бейнелейді, ал Жапон халқында ақ қағаздан жасалған тырна бейнесі мәңгі өмір символын көрсетеді. Тырна бейнесін Хиросима мен Нагасаки қалаларында болған атом бомбасының жарылысынан кейін, үлкен де, кіші де жасап, өмірге деген таусылмас махаббатын білдірген.
Қ.Қожамияров «Чин Томур» балетін ұйғыр халқының ертегілеріне сүйеніп шығарған. Мұнда, ер жүрек жігіт және оның қарындасы Махтум сұлу туралы, және олардың басынан кешірген оқиғалары туралы әңгімеленеді. Ертегінің кейіпкерлері өз өмірі және бақыты үшін зұлымдыққа қарсы күреседі. Мұнда композитор халықтық поэтикалық бейнелер мен әсем ұйғыр билерін пайдаланады.
Балетке, ұйғыр халық билеріне тән қимылдар еңгізіледі. Екінші, тұрмыстық жанрында бейнеленген суретінде шығыстың би ерекшелігі көрерменге үлкен әсер қалдырады. Мұнда, нәзік мың бұралған әсем қимыл жігерлі, өткір батыл қимылды бимен алмасып отырады. Шынында, алғашқы қойылымдарда халық билері мен классикалық билердің айырмашылығы кем де кем болды. Ал кейінгі қойылымдарда композитор оларды нақышына жеткізді. Театрдың репертуарында бұл балет ерекше орын алды.
2. Е.Брусиловский 50 жылдардың соңында және 60 жылдары өзінің ең тамаша симфонияларын – төртіншіден бастап жетіншіге дейін жазды. Төртінші мен бесінші симфонияларында композитор халық музыкасының, тақырыптық және сарындылық негізіне сүйенді /нақты, түп деректі көрсетілмеген/. Осы екі симфония қазақ симфонизміндегі жаңашыл шығармалар болып табылады, өйткені мұнда симфониялық даму тәсілдері алғаш рет табылып, қазақтың симфониялық негізіне алынатын халық фольклорының ерекшеліктерін пысықтап көрсетті. Алтыншы және жетінші симфонияларында Е.Брусиловский Құрманғазы мен Тәттімбеттің күйлерінен әрбір күйді ұлы күйшілерді мұрасының тиянақты ойына арнады. Бірақ, мұнда «Сары Арқа» симфониясындағыдай күйлерді толығынан алмаған. Симфониялық концепцияға сай қаралып, өңделген. Европа классикалық жазба дәстүрі қазақтың аспаптық музыкасының дәстүр ерекшеліктерімен қосылады. Е.Брусиловскийдің алғаш күйлерді қолдану әдісіфилософиялық батыл – эпикалық, лиро-драмалық, ән-би мазмұнының үлгісі ретінде болашаққа кең өріс ашты.
Қ.қожамияровтың I-ші симфониясы 1970 жылы жазылды, большевик А.Розыбакеевке арналған. Бұл шығарма ерлік тақырыбын жалғастырады. Бірақ, мұнда халық әуендері пайдаланылмаған. Дегенмен, симфонияның айтарлықтай өзгешеліктерінің біріне ұлттық үн ерекшелігі жатады.
Өз өмірін жоғары адамгершілік жолына сарп еткен ержүрек адамның бейнесі үш бөлімде бірте-бірте суреттеледі, мұнда кейіпкерді әр қырынан сипаттайды: драмалық, лирикалық және трагедиялық жағынан. Шығарманың ең соңында ананың жылап, ұлын жоқтаған үні реквием тәрізді естіледі.
Қ.Қожамияровтың симфонияларында фольклорлық бейнелер басқаша дамды. II, III және IV симфонияларында жеке бейнелеу сөйлемшелері және сюиталық композиция дамиды, мұнда мұқамның бейнелеу мүмүкіндігі кеңінен көрсетілген. Мұқам дегеніміз өз бойына «халықтың бүкіл өмірін, күлкі мен көз жасын» сіңірген вокалды-аспапты сюита/Б.Арнидзин/. Симфониялық циклға мұқамды кіргізуі симфониялық байланыс туғызудан пайда болған. Қ.Қожамияровтың симфонияларынан ұлттық стилінің және симфония жазу шеберлігін байқаймыз. II-ші симфониясында бастапқы қасиет басым келеді. Бұл шығарманың үш бөлімі де мұқаммен тығыз байланысты.
Ғ.Жұбанованың «Жігер» симфониясы – симфониялық ізденістің алғашқы қорытындысы болып табылады. Мұнда композитор өз ұлтына жақын, түсінікті, көңіліне қонатын қазақтың күйші композиторының күйлерін пайдаланып, европа музыка мәдениетіндегі мәнерлеу тәсілдерін орынды қолданды. Композитор сол кезеңде қалыптасқан ұранды апофеоздықтан /біреуді, я бір оқиғаны мадақтау/ бастартады, сонымен, ол симфонияны терең ойлы жанр ретінде көрсетеді.
Симфонияның түпкі бағдарламалы ойы алынған күйлердің мазмұнына байланысты ашылады. Симфонияның негізіне Дәулеткерейдің алты күйі алынды. Е.Брусиловскийдің VI-VII симфонияларынан кейін шыққан бұл туындыларда авторлық күйлерді, өзінше жинақтау дәстүрді жалғастырып, шығармалардың түпкі ойын терең ашуға тырысты.
Е.Рахмадиевтің есімі 60-шы жылдары «Дайрабай» атты симфониялық күйі арқылы әйгілі болды. Оркестрге арналған бұл пьеса «Қамар сұлу» операсындағы би ырғағының негізіне жазылған. Мұнда симфониялық поэманың дәстүрі мен қазақтың аспаптық күйі бірлесіп, үндескен. Тақырыптық негізін Дайрабайдың өзі аттас күйі құрады. Оркестрдің тамаша үні арқылы домбыра күйін жаңаша түсініп, естиміз. «Дайрабай» шығармасы Азия елдерінің халықаралық музыка фестивалінің I-ші сыйлығына ие болып /1973 жыл/, қазақ музыкасында әйгілі болды. Бұл туынды шет елдерде орындалып, тыңдаушы қауымды таңдандырды. Симфониялық поэмамен домбыра күйлерін үндестіріп жинақтау ізденіс үстінде /бірқатар композиторлар шығармашылығында кездеседі – С.Мұхамеджанов, Е.Брусиловский/ қазақ музыкасында жаңа жанр туып, өзін танытты. Бұл жанр симфониялық күй деп аталады және ол Е.Рахмадиевтің «Дайрабайынан» басталады.
Е.Рахмадиев хор жанрында аса құштарлықпен жұмыс істейді. Ол кезде әр бір адам қоғамда болып жатқан тарихи оқиғаларды өнері, еңбегі арқылы қауымға жеткізуге тырысқан. Соған орай Е.Рахмадиев те өз шығармаларында, әсіресе, сол жылдары шыққан хор музыкасында заманының бағытын, алдына қойған мақсатын әуенарқылы бейнелеуге тырысқан. Жамбылдың өлеңіне жазылған «Конституция туралы поэмасы» сол кезеңнің тарихынан үзінді көрсетеді. Бұл поэма жеке дауысқа, аралас хорға және оркестрге арналып жазылған. Көлемді ұран үндес туынды жарқын өмірді мадақтап, даңқын асырады.
«Ғасырлар үні» ораториясы 1960 жылы жазылып, сол жылы орындалды. Поэтикалық текстін Қ.Шаңғытбаев жазған және де ол С.Мұхамеджановтың көптеген вокалды шығармадарының өлеңдерінің авторы. Ораторияны орындаушылар құрамына – жеке дауыстар, аралас хор және симфониялық оркестр кіреді. Оратория сегіз бөлімнен тұрады. Мұнда қазақ халқының өмір тарихын, негізгі тарихи оқиғаларды және ұлттық бейнелерді суреттейді:
I бөлім – Жырау балладасы;
II бөлім - Шабуыл;
III бөлім – Ұлы апат жылдары;
IV бөлім – Октябрь әні;
V бөлім – Бесік жыры.
Қазіргі дәуірдегі қазақ музыкасы:
1) опера жанры. С.Мұхамеджанов “Ақан сері – Ақтоты”, Б.Жұманиязов “Махамбет”, А.Жұбанов пен Ғ.Жұбанова “Құрманғазы”, Е.Рахмадиев “Абылай хан” опералары;
2) қазақ балеті. С.Кибирова “Три парасенка”, А.Серкебаев “Мой брат, Маугли”, С.Еркінбеков “Мәңгі алау” балет, рок-опералары.
Қазақстан композиторларының орта буын өкілдері мен жастар шығармашылығы (М. Маңғытбаев, М. Сағатов, Ж. Дастенов, Ж. Тұрсынбаев, т.б);
3) қазақ музыкатану ғылымының дамуы мен кемелденуі. А.Жұбанов, Б.Ерзакович, И.Дубовский, М. Ахметова, Н.Тифтикиди, П.Аравин, И.Дубовский, З.Қоспақов, А.Темірбекова, Қ.Жүзбасов, Т.бекхожина, Б.қарақұлов, Ә.Мұхамбетова, С.Елеманова, т.б еңбектері мен зерттеулері.
А.Жұбанов (1906-1968)-қазақ музыкатану ғылымының негізін салушы. Е.Брусиловский- композитор (19051981), М. Толебаев (1913-1960) –қазақ музыкасының классигі.
