2.2 Қазақ фольклоры

Фольклор – халық өмірінің айнасы. Адамзат баласы табиғаттың сыр сипатын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі болмыстың мәнгі мақсаты, шындығы мен қайшылығын ой – сана қуатымен, ғылыми – диалектикалық әдіспен зерттей білсе, енді бірде көркем сөз өнері, соның ішінде өмір құбылыстарын образдың ой арқылы жеткізетін халықтың коллективтік творчествосы – фольклор шығармаларынан танып біледі. Әр елдің, әрбір халықтың өзіне ғана тән фольклоры болады десең, соның саналуан нұсқалары қай дәуірде туған?

Фольклор туындыларының жаратушысы кімдер? Оның жанрлық, көркемдік ерекшіліктері, ұлттың және тарихи сипаты неде? Ауыз әдебиетінен бөлінетін ерекшелігі қайсы дейтін көптеген сауалдар туады. Мұның бәріне жауап беру үшін фольклор шығармаларының ерекшеліктерін зерттеп анықтау қажет. Образдан ойлау адам санасының өзгеше бір формасы, ол қоғам дамуының қай сатысында туды дейтін мәселе төңірегінде сан – салалы пікірлер, ғылыми тұжырымдар болды.

Фольклор туындыларының өзіндік ерекшеліктері болады. Ең алдымен фольклор – синкреттікөнер. Оның бойында халықтың тұрмыс – салты, театр, сөз, би және ән – күй өнері бірінен – бірі дараланбай, тұтас күйінде көрінеді. Фольклор шығармаларына тән осы белгілі орыс фольклорисі А. Н. Веселовский де айтқан еді. Жоғарыда аталған терминдерді саралай келгенде, фольклордың бұл сипатына халық ауыз әдебиеті деген атаудан гөрі халық поэзиясы деген ғылыми термин көп жақын. XIX ғасырдағы фольклористика ғылымында осы атау қолданылыпта келеді. Алайда бұл да фольклор шығармаларының сипатын толық аша бермейді.

Халық ауыз әдебиетіне келер болсақ, ол фольклордан жіктеп шыққан, бірақ әлі де болса дәстүрлі байланысын үзбеген жеке бір арқа болып қалмақ. Өмір тәжірибесімен бірге ой, оның материалдық қабығы – тіл жетім келіп, сөзбен өлең, өлеңнен ән және би бөлініп шығады. Осыған орай халық поэзиясын орындаушыларының да қызметі өзгеріп отырған. Оларды біз фольклор шығармаларының қарапайым аноним айтушылары, ертекші, ақын, жырау, айтыс поэзиясының дарынды иелер – импровизаторлары дейміз. Қоғам дамуынынң сәби кезеңдерінде фольклор шығармаларын орындаушылар отбасы, отақ қасындағы қарт зариялар болған. Оларды біз халық поэзиясының қарапайым жазушылары дейміз. Сонда фольклор шығармаларының жазушылары да, айтушылары да халықтың өзі болып шығады.

Өнері өрге жүзген дарын иелерінің ауызынан шыққан үлгілі де ғибратты сөздер мен жырларды басқа айтушылары иіліп жетіп, өңдер, дамытып нақышына келтіре орындайтын болған. Жырау мен жыршылар көлемді эпостық жырларды айтуды үрдіс етсе, жұмбақ, жаңылтпаш, мақал-мәтел, тұрмыс-салт, айтыс сияқты ұсақ формалары өлеңдерді кішігірім айтушылар тудырып, көптілікке ортақ рухани мұраға айналдырып отырған. Осы ретпен туып, атадан балаға жетіп, ел аузында сақталып келген көркемсөз өнерін, оның айту және орындалу ерекшеліктерін фольклор дейміз.

Ғылымда халық поэзиясын фольклор, ал оны зерттейтін ғалым саласын фольклористика деп атайды. Фольклор жанрлары туралы В. Я. Пропптың пікірлері де жанды. Ол бір халықтың фольклорына тән жанрларды екінші бір елдің фольклор мұрасына қолдана салудың айтарлықтай нәтиже бермейтіндігін айта отырып, үш түрлі межені анықтайды. Олар:

1) фольклор шығармаларының поэтикасын зерттеу;

2) фольклордағы халық тұрмысымен байланысты жанрларды анықтау;

3) олардың орындалу тәсілдерін жеке көңіл бөлу.

Ақын – жыраулардың импровизациялық дәстүрі поэзия мен музыка өнерінің синкреттік бірлігіне негізделіп, қобыз немесе домбыра аспабымен айтылған. Мысалы: Сыр елінің аты тулы жырау. Рахмет Мезқажаев бір ғана «Алпамыс» және «Қөрұғлы» жырын он төрт түрлі мақалмен жырлаған. Демек фольклор шығармалары белгілі дәрежеде театр қызметін де атқарған. Оның артистері – орындаушылар, ән мен поэзияны қатар меңгерген шебер – импровизаторлар.

Фольклор шығармаларынан халық тағдыры, оның өмірден көрген қайғы-қасіреттері мен мұң зары, келешектен күткен арман тілектері айқын көрініс тапқан. Жоқтау, сынсу, қылтасу өлеңдерінде халық өз теңіне қосыла алмаған қазақ қыздарының ауыр тағдырына үн қосқан.

Қазақ фольклорының ұнамды образдары үнемі халық ортасында коллективтік рулта жасаған. Ерлік, махаббат, әділдік, адамгершілік – бәрі солардың бойына жинақталған. Қазақ фольклорының образдары жанды әрі шынайы болып келеді, олар адамға терең ой салып ғибрат береді.

Ертегі мен эпоста көптеген образдар бар десек, солардың мінез – құлықтары бір – біріне қарсы қойылған. Онда бірлік пен араздың, достық пен жаулық гуманизмнің фольклордағы көрінісі дейміз. Тұлғасы сан, жан дүниесі таза, рухы күшті үй образдар жасаудағы халық поэзияның сүйенген арқасы – ослар. Шоқан мұның бәрін қазақ фольклорының халықтық сипатына жатқызып, қазақ эпосының образдары Европаның жазаба әдебиетінен ешбір кем еместігін айтқан.

Жанр байлығына келгенде қазақ фольклоры жазба әдебиетке жете дабыл. Мысалы: бір ғана үйлену жырлары тойбастар, жар – жар, сыңсу, қылтасу, беташар, жұбату болып жистен жөнеледі.

Көптеген түркі тілдес халықтар сияқты ертеде қазақ халқының да негізгі кәсіби мал шаруашылығы болған десек, оның фольклордағы тірлігі мен ұғымы барлық әдет – (оның фольклордағы тірлігі) ғұрыптары бақташылық – көшпелі өмір табиғатына сай туған. Қазақтың ертегі, эпосында шамонизм сарындары бірде өлі ардақ, бірде тірі аруаққа сиыну, енді бірде құт саналатын заттарды қастерлеу, ақты төкпеу, жеті қазына түрінде кездесіп отырады.

Қазақтың мал ұғымында туған мыстан, жезтырнақ образдары жамандық иесі болып, бірде адам, бірде ан түрінде кездесіп отырады. Адам кейпіндегі көптен мифтер – желаяқ, таусоғар, еңбекпен байланысты туған. Бұл тұста халық өмірде бар адам мінездерін әлеумент теңсіздігін, діни ұғымдарын әжулайды.

Ш. уалиханов шығыс халықтарының поэзиясы туралы бірнеше арнаулы еңбек жазған. Оларды біз қазақ фольклористикасы мен этногрофия ғылымына жол салған мәнгі ескермейтін ғылыми мұра деп санаймыз. Өзінің еңбектерінде қазақ, қырғыз, үйсін тайпаларының тарихи аңыздарын, эпостық жырларын кең көлемде сөз еткен. Фольклор туындыларының танымдық сипатына келгенде Шоқан оларды зерттеудің зор – ғылыми – этногрофиялық мәні бар екенін көрсетеді.

XIXғасырдың екінші жартысында көрінген үлкен ағартушы педагог Ы. Алтынсарин қазақ фольклорының материалын жинап, соларды халық тәрбиесіне құрал еткен. Ол материалын жинап, соларды халық тәрбиесіне құрал еткен. Ол қазақ фольклорына қатысты арнайы зерттеуі болмаса да, ол халық мұрасын аса жоғары бағалаған. Қазақ халқының музыка фольклорын көптен жинаған А. В. затаевичтің ардақты есімі сияқты есімі сияқты қазақ фольклорын зерттеуге еңбек сіңірген ғалымдар Г. В. Потанин еңбектерін атаймыз.

Қазақ халқының фольклоры мен этногрофиясы кең зерттеген орыс зиялысының бірі Г. Н. Потанин. Баянаул өлкесінде туып өскен, жасынан қазақ халқының тұрмыс – тіршілігінен нәр алған. Ол Орта Азия, Қазақстанның фольклорын зерттеудегі ролі айрықша. Сонымен қатар бай фольклор мұрасын жинап, реттеп жариялап отырған.

Ә. А. Диваев – бүкіл саналы ғұмырын Орта Азия және Қазақстан халқының фольклорын мол жинаған. Ол көбіне Сырдария және Жетісу Қазақтарының фольклорын жинап, жариялаған. Қазақтың, «Қырық өтірік», «Тазша бала», «алдар көсе» сияқты басқа да толып жатқан ертегілерін жинап, оларды екі тілде жариялап отырған.

фольклор мен ауыз әдебиетінің арасында ежелдік байланыс болған. фольклордың халықтық сипаты – көркем тілінде. Қазақ халқының фольклорына қарасақ, олардың тарихи сол эпос, ертегі аңыздарда өте жақсы сақталған. осыған халық мұрасының басты бір буыны – жылнама, шежірелер де қосылады. халқымыздың фольклорын ерте замандардан бастау керек деген тұжырым орныға бастады. Оны ең алғаш - Ә. Марғұлан айтқан еді. Елдің тұрмыс салты мен әдет – ғұрпына байланысты туған өлеңдерді «Тұрмыс – салт» жырлары дейміз. Бұл жырлар мазмұнына байланысты бірнеше түрге бөлінеді. Олар: бақташылық, үйлну жырлары, ұлыс жырлары, бөбек жырлары. Қазақ фольклорының мазмұны өте бай. Халықтың тұрмыс – тіршілігі, бір кездегі - әдет – ғұрпы мен салт – сапасын, ой сезімі мен арман ниетін білдіретін танымдық мәнгі елеулі.

Қазақ фольклоры – қазақ даласы қандай кең, табиғаты қаншалықты әсем болса, қазақ фольклорының сипаты мен сапасы соншалықты ауқымды, көркем әрі мазмұнды.

Фольклор – халық өмірінің айнасы.