20. Жастар әлеуметтенуінің негізгі кезеңдері

Жастардың әлеуметтенуінің негізгі 3 кезеңі бар:

1.Түрлы құндылықтарды ұғыну және осы негізде белгілі бір құндылықты түсініктердің пайда болу үдерісі жүреді, жеке адамның дербес тәжірибесі солардың «құрылыс материалы» болып табылады. Өмірдің осы кезеңінде ата-ана, бала, отбасы жасөспірімнің әлеуметтік мәдени ортасы бойынша әлеуметтенудің қосалқы факторы маңызды рөл атқарады. Құндылықтарды игерудің бірінші кезеңіндегі құндылықты түсініктер эмперикалық сипат алады, яғни олар жеке адамның сана сезімінде үйреншікті деңгейде орын алады. осы түсініктерге сүйенгенде ол қағида бойынша, өзі қабылдаған құндылықтардың мазмұнын тиянақты түсіндіруге дәрменсіз және оларды іске асыру мүмкүндігінің өз материалдық қажеттіліктеріне сәйкес келетіндері бекітілгендерін ойланбастан және оңай меңгереді. Сондықтан өз өміріне қатысты көптеген аспекттілерге баға берудегі белгілі бір дәйексіздік жас ұрпақтың рухани әлемі сиптаттамаларының бірі болып табылады,атап айтқанда, тұрмыс, бос уақыт, сондайақ өз қылықтары мен құрдастарының қылықтары. Оның үстіне, көмескі ғана құндылықты түсініктер бар жас адам күрделі жағдайға ұшырағанда, қағида бойынша, оған жол табалмайды, жүріс-тұрыстың дұрыс түрін таңдай алмайды, ал ересектердің кейбір талартары оған кейде үстүрт болып көрінеді.

2. кезең – жастық шақ – жас адамның өзі үшін әлеуметтік өмірдің жаңа саласында қадам басуы мен байланысты, мұнда оның жеке тәжірейбесі құндылықты сипаттамаларды жете түсінуде шешуші рөл атқарады. Адамның жеке дара тәжірейбесі оның тіршілік әрекетіндегі мына деңгейді сипаттайды, мұнда құндылықты түсініктер өмірдің қажет материалдық және рухани қажеттіліктерді қанағаттандырумен тығыз байланысты болады. Жас адамның дауының осы деңгейіндегі құндылықты түсініктерінде кездейсоқтың, шектеуліктің, өзімшілдіктің үлкен элементі байқалады. Соған қарамастан құндылықтарды игерудің осы сатысында құндылықты бағдарларды қалыптастырудағы реттеуші үдерістердің бірі көрінеді және кітап білімдерінің жүйесі мен бұқаралық ақпарат жүйесі және тікелей тәжірибелік білімі арқылы жанам тәжірибе жолымен меңгеру аңғарылады.

3.Жастардың сана сезімінегі қарама-қайшылықтарды еңсеру, адамның тіршілік әрекетіндегі мағына құраушы, базистік мақсатты мен құралдыры сияқты моральдық құндылықтарға терең жеке тұрғыда, бастамалық – шығармашылық қатынас негізінде құндылықты бағдарлардың жүйесі дами және жетіле түседі. Нақ сол кәсібей маңызды қызмет үдерісінде жас адамның құндылықты бағдарлары нығаяады және тұрақтылығы сипат алады. оның бастапқы құндылықты түсініктері белгілі бір анықтық пен айқындыққа жетіп , жеке адамның анағұрлым көрнекі орнықты ерекшеліктерін көрсетеді. Құндылықты иегрудің 3 кезеңіндегі елеулі ерекшілік мынада, жеке адамқоғам мен оның әлеуметтік инисттитуттарының тарапынан реттеуге қатыты басқарылатын әлеуметтік экономикалық және әлеуметтік мәдени факторлардың тұтас жүйесі болып табылады.

21. Ұрпақ: ұғымы мен мәні

Жастардың соцологиялық теориясында «ұрпақ», «жас ерекшелік табы», «жастық шақ», «жастар», «әлеуметтік жасы келгендік» «қарттық» дсген ұғымдар жоқ.

Сөйтіп, зерттеуші И.Конн «ұрпақ» терминінің көпмағыналығына назар аударады және оның төрт мағынасына көрсетеді.

Демографияда жобамен бірдей уақытта туған адамдардың

жиынтығын ұрпақ деп санайды.

Антропологтар мен заңгЕрлер жалпы ата-бабадан шыққан сатылықты ұрпақ деп айтады.

Тарихшылар мен социологтар ұрпақты ата-анасы мен олардың балаларының туған аралыққа тең уақыт аралығы деп санай отырып статистикалық түрде 30 жылға тең деп айқындайды. Бүгінгі күні отбасының жасару үрдісі, ата-аналар мен балалардың арасындагы жас ерекшеліктің орташа айырмасының қысқаруы байқалуда, ал дамыған елдерде өмір сүру ұзақтығының үлғаюы үш емес, төрт ұрпақтың бір мезгілде өмір сүруіне әкеледі.

Ұрпақ ұғымы кіретін символдық мағына бар. Онда өмірлік тәжірибе қауымдастығыньң, куәлары мен қатысушылары адамдар болған тарихи оқиғалар» туралы естеліктердің кейбір қалыптасқан жалпы әдеттердің, байлардың, дәстүрлердің, өмір заңының, тіпті талғам мен көңіл ауудың да ерекше маңызы бар. Бірақ бұл мағынада ұрпақтар арасындағы буын хронологиялық нақты шекараларда жатқан жоқ, онда әлеуметтік бөлініс, сондай-ақ аса маңызды, құндылықтарды айқындайтын тарихи оқиғаларға қатынас үлкен рөл атқарады. Осы мағынада ұрпақтың саны сапалық айқындалуының, әртүрлі ұрпақтың ұзақтығы әртүрлі болуы мүмкін екендігінің қаншалықты болуында.

22. 60 – 80ж.ж философиялық және социологиялық әдебиеттегі ұрпақтар проблемасы;

Ресей философиялық және социологиялық әдебиетінде ұрпақтар проблемасына қызығушылық 60-шы жылдарда туындады. Демографиядағы ұрпақтар проблемасын егжей тегжейлі зерделеуге арналған еңбектер шыға бастады. Мәселен, ұрапақтар ұзақтығын есептеу әдістері Ч.С.Улицкийдің мақаласында толық талқыланады. Б.П.Урланистің әлеуметтік демографиялық очеркінде осы елде 1906 жылы дүниеге келген адамдардың ұжымдық өмір баяны дәйекті қадағаланады. Өз еңбегінде Урланис ұғымын белгілі бір жас категориясы, бірдей жастағы адамдардың жиынтығы ретінде қарайды. Белгілі бір топтар үшін ортақ туған жыл адамдарды қайсыбір тұтастыққа біріктіреді. Бұл орайда бір жылда туған адамдар барлық тарихи оқиғаларды бірдей жаста бастарынан өткереді. Сонымен қатар ол ұрпақ ұғымының басқа да мағынасы бар екенін атап өтеді. Ұрпақ дегенде-ата-аналардың орта жасы мен балаларының арасындағы уақыт аралығы есепке алынады. Осы көз қарас тұрғысынан ұрпақтың ұзақтығы туралы айту және оны белгілі бір жас сандары мен өлшеу қажет.

70 жылдарда «ұрпақ» категориясының маңызы терең зерттелген еңбектер пайда болды. И.С.Конның, В.В.Никитенконың, А.И.Апансьеваның, В.И.Горовтың, Б.К.Павловтың және басқалардың еңбектерінде «ұрпақ» ұғымына жүйелік сипаттама берілді.

Социологиялық түсінікте ұрпақ бірнеше жас топтарын қамтиды, бірақ ұрпақтардың мұндағы межелері жылжымалы, сондықтан олар тарихи әлеуметтік-экономикалық, демографиялық, аймақтық факторларға байланысты болады. Ұрпақты ауысу жиілігі, жас бойынша аралығы, мезгіл ұзақтығы әртүрлі: ұрпақтар бірінен кейін бірі жалғасып қана қоймастан, барлығы бірге әрекет жасайды. Осы аталған белгілердің негізінде аталмыш ұғымға мынадай анықтама беріледі: ұрпақ дегеніміз- объективті қалыптасатын жас бойынша жақын және бірдей тарихи кезеңде өмір сүретін адамдардың нақты тарихи жиынтығы, ол айрықша демографялық белгілерімен, тарихи белгіленген міндеттерді шешумен сипатталады.

1983 жылы шыққан «Философиялық энциклопедиялық» сөздік те ұрпақ ұғымына жеке мақала берілді. Мақалада қоғамның түрлі құрылымдары мен оның тарихын бағамдайтын осы терминнің әртүрлі түсініктемесі жазылады:

1. Нақты ұрпақ-халықтың жас бойынша жігін құрайтын құрдастар жиынтығы;

2. Тектік ұрпақ – ортақ ата-бабадан тарау сатысы (әкелер, ұлдар, немерелер, т.с.с. )

3. Хронологиялық ұрпақ-осы ұрпақ өмір сүретін және белсенді іс-әрекет жасайтын уақыт аралығы;

4. Шартты немесе болжамдық ұрапақ-өмірлері қайсы бір маңызды тарихи оқиғамен тікелей байланысты немесе «уақыт рухының» қайсыбір рухани, нышандық ортақтығы телінетін замандастардың қауымдастығы.

Ресейлік ғалымда 60-80-ші жылдарда ұрпақтар проблемасын зерттеуде таптық-идеиологиялық бағытта болғанын айту қажет. Осы үрдіс былайша көрінеді, ұрпақтардың өзара қатынастары, дау-жанжалсыз бірлік позициясынан қаралады. Социолизм заманында ұрпақтардың антагонистік жанжалдық өзара іс-қимылдары үшін объективті себептердің жоқ екенін нық сеніммен айтылады. Осы жағдайға қарамастан, көптеген еңбектер жастар проблемаларын ұрпақаралық қайшылықтар түпмәтінінде қарауға түрткі болды. Тіпті идеологиялық призма арқылы да ұрпақ проблемасын жүйелі сипаттама алады. Осы проблеманы әрі қарай зерделеу ұрпақтың теориялық үлгісінің сандық та, сапалық та құрауыштарын түсінуге мүмкіндік туғызады.

Әркім дүниеге келгенде алдымен бала содан кейін жасөспірім, жас, кейінірек-ер жеткен адам, және ең соңында қартайған адам болады. Сонымен, әрбір ұрпақ «балалар», содан кейін «әкелер», ең соңында «аталар» мәртебесіне ие болады. Адам өз өмірінің әр кезеңінде олардың жіктелімінде қарттарға дейінгі түрлі ұрпақтардың өкілі болады, сондықтан ұрпақтық мәртебе немесе ұрпақтық жас бойынша мәртебесі туралы айтуға болады.