16. Жастарды тәрбиелеу мен әлеуметтендіру үдерісінде отбасының рөлі

Адамның немесе индивиттің ең алғашқы әлеуметтенуі отбасынна басталады. Бала дүниеге келгенде қорғансыз, дәрменсіз болады. Оған қамқор болу, қоғамға бейімдеу ата-ананың міндеті болып саналады.

Бергер мен Лукман отбасында жүретін бастапқы әлеуметтенудің жеке адам мен қоғам үшін шешуші мәні туралы айтады. «Бастапқы әлеуметтену кезінде сәйкестендіруге байланысты ешқандай проблема жоқ. Бала өзінің елеулі сезімдерінің әлемін өзгелер үшін көптеген ықтимал әлемдердің бірі ретінде емес, жеке-дара қолданылатын және жеке-дара пайымдалатын әлем ретінде интернализациялайды. Нақ осы себептен де, бастапқы әлеуметтену үдерісінде интернализацияланатын әлем екінші қайтара әлеуметтену үдерісінде интернализацияланатын дүниетанымдармен салыстырғанда сана-сезімге анағұрлым берік ұялайды. Әрі қарай «екінші қайтара әлеуметтену айрықшылықты-рөлдік білім алу болып табылады. Ол еңбекті бөлісумен тікелей немесе жанама түрде байланысты болады». Басқаша айтқанда, екінші қайтара әлеуметтену қоғамда орын алған көптеген әлеуметтік институттар, соның ішінде мектеп пен білім арқылы қамтамасыз етіледі.

Әлеуметтені тетігінің қазіргі заманғы үлгісі өз дамуында бірнеше кезеңнен өтеді, алдымен дәстүрлі саты, содан кейін білім алу кезеңі өткерілсе, ең соңында, әлеуметтік қызметтің дәстүрлі емес түрімен қамтамасыз етіледі. Жас адамның жеке басының әлеуметтену тетігінің аса маңызды агенті болып табылатын отбасы оның мінез-құлқ нормаларын қалыптастырып, жеке қасиеттерін ашады. Бұл ретте отбасы институционалды тетік ретінде жаңа әлеуметтік болмыстар тарапынан нақты қысым көреді. Елде жүргізілген реформалардың өсе түскен ықпалы айқын көрініс тауып, олар қоғамға ғана емес, сонымен бірге отбасында да әрқилы әсерін тигізді. Саяси және экономикалық жүйелерде болатын әлеуметтік-мәдени түрленулер, өзгерістер тұрлаусыздық пен отбасылық байланыстардың алшақтауын туындатады. Ірі қала жағдайларында, негізінен институционалды, стильге салынған тетік жұмыс істейді. Бірақ, сонымен бірге, жас адамдардың стандарты мен өмір стилін қалыптастыратын дәстүрлі тетік ұстанымдары ауыл, сондай-ақ қала жағдайларында да әлі біршама мықты. Кейбір жағдайларда әлеуметтенудің аспектілеріне қарай бір мезгілде екі немесе үш тетіктің де қатар басым болуы байқалуы мүмкін.

Е. Л. Омельченконың айтуынша, отбасы қазіргі заманғы кезеңде өзінің «жабықтығымен» сипатталады. Бұл орайда жас адамның ересек өмірге ауысу кезеңінде, оның жеке басын қалыптастыруға отбасы ықпалының «жабық» нысандарын зерттеуге психологтар ең үлкен табыстарға жетті, олар өздерінің әдіс-амалдарының көмегімен отбасы ішіндегі өзара әрекеттестіктің, дәстүрлердің өзара ықпалының жасырын түрлерін зерделеуге қоян-қолтық жақын келеді. Социологтар өз назарын көбінесе отбасы өмірі көріністерінің сыртқы түрлеріне, «отбасылық» дәстүрдің өмір салты мен стильдеріне қатысудағы елеулі мәдени көрсеткіштеріне жұмылдырады.

17. Ф.Тенбургтің жастар туралы тұжырымдамасы

Ф. Тенбругтың пікірі бойынша, жастар тәуелді болатын қоғамның бір бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс. Оның айтуынша, жастар мен жасөспірімдік шақ өзгермелі әлеуметтік құбылыстарды көрсетеді. Қазіргі кезде жастардың мінез – құлқында жіріп жатқан өзгерістер « бір жағынан, отбасы топтары мен тұратын жердегі қауымдастық, екінші жағынан, қоғам арасындағы ұлғая түскен алшақтықтың» нәтижесі болып табылады. Жастар ерекше субмәдениет аясында өмір сүреді – дейді Тенбург. Олар үшін биге, музыкага, қозғалыстарға ортақ қызығушылықтар тән. « Жастық шақ шыг мәнінде аралық саты, көпір, ересектердің рөлін орындауға дайындық мәдениетке ену кезеңі болып табылады». Жастар мен жасөспірімдік шақ, оның пікірінше, қоғамдық өзгермелі құбылыстарға жатады. Жастар субмәдениеті туралы тұжырымдамаға сәйкес бейресми топтар үлкен мәнге ие болады. Тенбургтың тұжырымдамасында осы топтарға маңызды рөл беріледі. Тек оқшауланған топ аясында ғана жас адамның даралығы ғана дамиды.