11. Отбасы жастардың әлеуметтік бағдарлануындағы құндылық есебінде

Күрделі тұтас жүйе ретінде отбасын сақтау, өркендету мен дамыту проблемасы өскелең ұрапқты өнегелі және рухани жетілуінің кепілі болып табылады. Азаматтық мінез-құлықтың негіздері тікелей отбасында қаланып, нақ сол жан ұя жастарға өзінің мәдени, адамгершілік және әлеуметтік тәжірейбесін сіңіреді. Отбасындағы райға, ата-аналр мен балалар арасындағы қарым қатынасқа жас адамның қалай болып өсетіні, өмірде алдына қандай мақсаттар қоятыны, оның сана сезімінің қандай құндылықты бағдарларды белгілейтіні тікелей байланысты болады. Жеке адам үшін отбасы сан алуан әлеуметтік және әлеуметтік психологиялық қажеттіліктерді іске асырудағы бірегей орын болып табылады: аналық және әкелік мейірім, өзара түсіністік пен бірін бірі қолдау, өзінің « менмін» деген сезімін дәлелдеу, осы тұрғыдан отбасылық құндылық болып табылады.

Уақыт барысында қоғамда болатын әлеуметтік, экономикалық және саяси өзгерістер ең алдымен отбасына өз әсерін тигізеді. Шын мәнінде,отбасы аясында бірнеше он жылдық арасында дәстүрлі рөлдердің түсініктер мен тап тауырындардың әдістері жүреді Е. Б. Брееваның пікірі бойынша, ересектердің пайымдауынша, « жаңа » қисыңсыз қылықтар мен жас ұрапқтың ойынша «ескірген» кертартпа және мезілі өткен әрекеттердің қақтығы ұдайы жүріп отырады.

Отбасы – негізгі иниституттардың бірі ған емес: неке мен отбасы туралы түсінік көпшілік адамадар үшін өмірлік философияда басты мәнге ие. Осы тұрғыда көптеген нормалар мен ұғымдарды, бағдарлар мен таптаурындарды қайта пайымдауға байланысты отбаслық құндылықтар эволюциясының проблемасы аса маңызды сияқты болып көрінеді. А. Рейс ұрпақты «күту» мен оын әлеуметтендіру шешуші функциясы мен туыстық қағидаты бойынша құрылымданған шағын топты отбасы деп атайды.

Құндылықтар бағдарлар тұрғысынан неке мен отбасы көптеген құрауыштарға жіктелген өз бетінше құндылықтар болып табылады. Бірақ отбасын құрамдас құрауыштарға екжей текжейлі таратып беру бізідің міндетімізге кірмейді. Оданда жас адамдардың отбасын жаңарту үдерісіндегі құндылықты бағдарларынаң өзгеру серпінін анықтағанымыз жөн сияқты. Отбасы туралы бұрынғы, әсіресе қазіргі заманғы таптаурындар қарама қайшы және олардың негізі әрдайым нақты да орнықты бола бермейді.

12. «Әлеуметтену», «интериоризация», «тәрбие» ұғымдарына анықтама беріңіздер

Интериоризация – бұл қоғамдық өмір сыртқы формасындағы процестердің сананың ішкі процесіне ауысуымен:талдап қорыту, вербалдану, ары қарай даму қабілеті. Интериоризация (лат. interior - ішкі) - сыртқы саяси өмірдің құрылымын білу арқылы адам психикасының ішкі құрылымын ашу. Бұл ұғымды француз психологтары Ж. Пьеро, Ж. Пионе, А. Валлон енгізген. Жеке тұлғалар арасындағы ішкі психика қатынасы құрылымын түсіндіретін психоанализде қолданылады.

Тәрбие дегеніміз - адамдарды қоғамдық өмірге және өнімді еңбекке дайындау мақсатын көздеп, жаңа ұрпаққа қоғамдық-тарихи тежірибені беру процесі. Тәрбие ұғымы кең мағынада әлеуметтік қоғамдағы құбылыс ретінде барлық тәрбие салаларын, атап айтсақ: отбасы, мектепке дейінгі мекеме, оқу тәрбие орындары, еңбек ұжымы, ақпарат құралдары, баспа орындарын қамтиды. Біздің мемлекетте бұл салалар қоғамдық, мемлекеттік мақсатқа қызмет етеді.

Тәрбие - тар мағынада жеке тәрбиелік міндетті шешуге, жеке адамның белгілі бір қасиетін қалыптастыруға, меселен, эстетикалық талғамын тәрбиелеуге бағытталған жұмыс. Тәрбие жаңа ұрпақты өмірге, еңбекке дайындау арқылы коғамның алға қарай дамуын қамтамасыз ететін процесс. Тәрбие процесі көпқырлылық, иерархиялық, статистикалық, өзін - өзі басқару сияқты қасиеттермен сипатталады.

Әлеуметтену — жеке адамдарға қоғам мен оның құрылымдары тарапынан үнемі (жинақы, бақылаулы, шашыраңқы түрде) әсер ету процесі. Соның нәтижесінде адамдар белгілі бір білімдерді, құндылықтар мен нормаларды игеріп, нақты қоғамда, әлеуметтік топтар мен ұйымдарда өмір сүру тәжірибесін жинақтайды әрі тұлғаға, сол қоғамның тең құқылы мүшесіне айналады. Социология ғылымы “ұрының баласы — қашан да ұры, ал текті ата-анадан тек бейкүнә әрі тәртіпті бала туады” деген сыңаржақ тәмсілмен келісе алмайды. Өйткені, адам анасынан бірден мәдениетті болып жаралмайды, тәрбиелеу, білім алу және қоғамда ғұмыр кешу процестерінде ғана қалыптасады. Әлеуметтік-мәдени қасиеттер мен құндылықтарды мұралау өзгеше, биологиялық емес әдіппен, яки ұрпақтан ұрпаққа тарау тетігі арқылы әлеум. жолмен жүзеге асады; әрбір жеке адам (индивид), әр жаңа ұрпақ өздері туып, өмір сүріп жатқан әлеуметтік жүйенің мәдени мұрасын игерудің өзіне тән ерекше жолынан жүріп өтеді. Осынау маңызды процесті ғылымда “жеке адамның әлеуметтенуі” деп атайды. Әлеуметтену тура мәнінде, жарық дүниеге келген, адамзат мәдениетін игеруге бағдарланған саналы биологиялық организмді, яки адам баласын дамытып, өзінің тұлғалық-психологиялық ерекше қасиеттерін, сондай-ақ, қоғамдық өмірге араласуына мүмкіндік беретін әлеуметтік тұрпаттық, әлеуметтік маңызды қасиеттерді, білім мен білікті бойына жинақтаған тең құқылы жеке тұлғаға айналдыру жолы. Сондықтан, әлеуметтену дегеніміз жеке адамның әлеуметтік ортамен диалектикалық (өзара) әрекеттесу процесі, оның барысында, бір жағынан — адам бойындағы табиғи, психологиялық өскін жетіліп, өркендей түседі, екінші жағынан — қоғам жеке тұлғаны тәрбиелеу, білім беру, мәдениетке ұмтылдыру арқылы оған адами тұлғаға тән әлеуметтік мәні мол қасиеттерді сіңіреді.