40. К. Кенистонның ұрпақтар тартысының тұжырымдамасына берген түсініктемесі

«Ұрпақтар тартысының (жанжалының)» тұжырымдамасына түсініктеме берген К.Кенистон мынадай байлам жасайды, оның мәні қоғамның әлеуметтік құрылымының тікелей негізіне қаланған, ал жанжалдың (тартыстың) өзі жастардың осы қоғамға және оның заңдарына қатынасын көрсетулері болып табылады. Кенистонның айтуынша, «жастардың дағдарысы» - олардың айтарлықтай бөлігінің қоғам негізіне қаланған нормалар мен құндылықтарды қабылдаудан бас тартуы. Ол мынадай болжам айтады, наразалықтардың төркінін постиндустриалды революциядан туындаған сапа жағынан жаңа міндеттерден, өмір әдебі мен стилінен іздеу керек. Кенистонның айтуынша, 18 ғасырда басталып, осы уақытқа дейін жалғасып келе жатқан индустриалық революция енді өмірдің сапалық жағына, оның рухани және эстетикалық байлығына, қоғамдық моральға және т.б. баса назар аударады. Осы кезеңнің ерекшелігі мынада – постиндустриялық революцияның міндеттері индустриялық революцияның шешілмеген міндеттерімен біте қайнасады. Сонымен, Кенистонның пікірі бойынша, жастардың толқуларын индустриялы елдердің кемшіліктерімен емес, жетістіктерімен, «индустриалы елдердің өздерінің уәделерін орындамағандарымен емес, олардың табыстарының кейбір салаларда күткенненде асып түскенімен» түсіндіру керек.

Өз жастарының ерекшеліктеріне қарай жастар өмірдің әлеуметтік құбылыстардың барынша өткір сезеді, және соған орай әрекет жасайды. Жастарға жеке адам қабілетінің барынша толық ашылуына, жеке ерекшеліктердің көрінуіне, бақылаудан және «әке қамқорлығынан» эмансипация қажеттілігіне, сондай-ақ үлкендер белгілеген ережелер мен тәртіптерді өзгертуге ұмтылу әрекеті тән. Алайда, жастар субмәдениетіндегі қайсыбір жеке қасиеттерді ұрпақаралық қатынастардың барлық саласына таратуға болмайды. Сән үлгілері, көркемдік талғамдар және т.б. ұрпақтың мінездемесі үшін жеткіліксіз, әрі оның үстіне осы себептен туындайтын алауыздықтар «ұрпақтар дағдарысы» себептерінің бірі болып табылмайды.

41. Неге ұзақ уақыт бойы жастар дербес әлеуметтік – демографиялық топ ретінде қаралмай келді? Өз ойыңызды айтыңыз

Жастар ең зерек алғыр топ ретінде ішкі серпінді өзгерістер мен қоғамның әлеуметтік, саяси, экономикалық элементтерімен және басқа да құрылымдарымен қарым-қатынастарын, өзара байланыстарын ұдайы шиеленістіріп отыруға бейім болады. Сонымен қатар осы буын қоғамдық-саяси, мәдени, отбасылық тыныс-тіршілікте, еңбек әрекетінде әркелкі белсенділік деңгейін көрсетеді; қалыптасқан қажеттіліктеріне, алған машықтарына, білімдеріне, өзіндік мүдделеріне, құндылықты бағдарлануларына қарай әлеуметтік икемділік танытады.

Біз тап болатын бірінші проблеманың мән-жайы мынадай: жастардың қоғамдағы маңызы тұрақты ма? Сірә, олай болмаса керек. Егде адамдарға жастармен салыстарғанда үлкен құрмет көрсетілетін қоғамдар бар. Мәселен, Ежелгі Қытайда осылай болған. Ал басқа қоғамдарда, мәселен, АҚШ-та қырық жастан асқан адам жұмысқа алу үшін тым кәрі болып есептеледі де, сондықтан жастар ғана талап етіледі. Қоғамдар жастардың тек беделімен ғана емес, сонымен бірге жастар оқиғалардың барысына ықпал ететін топтарға немесе қозғалыстарға біріккен бе, соған қарай да өзгешеленеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қарсаңында Германияда стихиялық жастар қозғалысы пайда болды, осы қозғалысты елді басқаратын ресми топтар мен инститтутар қолдаған да, көтермелеген де жоқ. Англияда ол кезде жастрадың мұндай ұйымдары жоқ еді, ал Францияда бұдан аз ауқымдағы ұйымдар болды. Рессейде, нацистік Германияда, фашистік, Италияда және Жапонияда қазір милитаристік сипат алатын, мемлекет құрған жастардың монополистік ұйымдары бар. Англияда да, басқа бірде-бір демократиялық елдерде мұндай ұйымдар атымен жоқ. Проблема мынада, әрқашан жаңа ұрпақ пен жас бойынша жастар топтары болатынына қарамастан, оларды пайдалану мәселесі әр жолы осы қоғамның сипаты мен әлеуметтік құрылымына байланысты болады. Жастар - әрбір қоғамда бар жасырын ресурстардың біріне жатады, әрі оларды қаншалықты жұмылдыруға қарай қоғамның тіршілікке қабілеті көрінеді. Осы тезистің барынша растығына, әр елдің тіршілікке қабілетті оның жасырын ресурстарын жұмылдыруымен анықталатын соғыс уақытының бүгінгі жағдайында көзіміз жетеді. Әрбір жұмыссызды пайдаланған, әйел еңбегін өнеркәсіпте қолданған және капиталдан пайда түсірген жағдайда жеңіске жету мүмкін болады. Қалыпты аталатын жағдайларда бұл резерв жасырын болып табылады да, ал кенеттен дағдарыс орнаған немесе негізгі позицияларды өзгерту қажет болған кезде, организмнің аман қалуы осы жасырын ресурстарды дұрас және жылдам жұмылдыра білу қабілетіне байланысты болады.

Қандай қоғамдарда егде адамдардың ең жоғары беделге ие екенін, ал жастардың жаңартушы күштерінің қозғалысқа біріктелмегендігін және небәрі жасырын ресурстар күйінде ғана қалатынын аңғару қиын емес. Меніңше, өзгерістердің баяу қарқындарында біртіндеп дамитын статикалық қоғамдар негізінен аға ұрпақтың тәжірибесіне сүйенсе керек. Олар жастардың жасырын мүмкіндіктерін іске асыруға қарсылық көрсетеді. Осындай қоғамдардағы білім дәстүрлерді табыстауға жұмылдырылады да, ал жаңғырту мен қайталау оқытып-үйретудің әдісі болып табылады. Мұндай қоғам жастардың өмірлік рухани резервтерін әдейі елемейді, өйткені қалыптасқан дәстүрледі бұзуға олар құлықты емес.

Осындай статикалық, баяу өзгеретін қоғамдарға қарама-қарсы жаңа бастапқы мүмкіндіктерге ұмтылатын серпінді қоғамдар, өздерінде үстемдік құрған әлеуметтік немесе саяси философияға қарамастан, негізінен жастармен ынтымақтастық жүргізуге сүйенеді. Олар әлеуметтік дамудың қалыптасқан барысын бұзу арқылы өздерінің өмірлік ресурстарын ұйымдастыра және пайдалана біледі. Бұл орайда реформалар мен революциялардың көмегімен өзгерістерге қол жеткізуге ұмтылатын қоғамдардың арасында ғана айырмашылық болады. Қос жағдайда да олар жастар болуы тиіс. Егде және орта жастағы буын болашақтағы өзгерістердің сипатын ғана болжауы мүмкін, осы ұрпақтың шығармашылық қиялын жаңа саясат жасау үшін пайдалануға болады,иалайда тек жас ұрпақ қана жаңаша өмір сүреді. Жас ұрпақ аға буын тек теориялық тұрғыда ғана мойындалған құндылықтарды іске асырады. Жастардың айрықша функциясы мынады, олар – жандандырушы аралық буын, алдыңғы қатарға шығатын өздігінше резерв, мұндай жандану тез өзгеретін немесе мүлде жаңа жағдайларға бейімделу үшін қажет болады.

...Кертартпа және реакциялық қозғалыстар да сондай-ақ жастарды ұйымдастыруы және еліктіруі мүмкін. Егер біз жастар әлеуметтік өмірдегі жандандырушы аралық буын деп есептесек, онда қоғамға ең басынан бастауға көмектесеті жұмылдырылатын және біріктірілетін элементтерді көрсеткеніміз мақсатқа сай болады.

Біздің пікірімізше, жасар басым дәрежеде ие авантюризм рухынан бөлек, осындай элементтердің бірі мына факт болып табылса керек, жастар әлі де әлеуметтік тәртіптің status quo-сына толық енгізілген емес. Жастардың қазіргі заманғы психологиясы мен социологиясы үйреткендей, бүгінгі жастардың ділін түсінудің кілтін тек дамудан ғана іздемеу керек. Сайып келгенде, осы параметр әмбебап және ол орнымен де, уақытпен де шектелмейді. Біздің көзқарасымыз бойынша жыныстық жетілуді айқындайтын шешуші фактор мына жайт болып табылса керек, осы жастағы жастар қоғамдық өмірге қадам басады және олар қазіргі замандағы қоғамда тұңғыш рет антагонистік бағалардың ретсіздігімен бетпе-бет кездеседі. Мына жайт дәлелденген, қарабайыр қоғамда жастардың интеллектуалдық жанжалдары болған емес, өйткені онда отбасы мен жалпы қоғамдағы мінез-құлық нормалары арасында елеулі айырмашылықтар орын алмаған. Біздің жастарымыздың анағұрлым тартысты сана-сезімі біздің қоғамымызда бар ретсіздіктің көрінісі ғана болып табылса, ал оның сасқалақтауы – жастар тәжірибесіздігінің табиғи нәтижесі. Біздің талдауымыз үшін жастардың тартысты сана-сезімі емес, ал жастардың қазіргі қоғамның тартыс-жанжалдарына сырттан қарайтын фактісі маңызды. Нақ сол себептен де жастар қоғамдағы кез келген өзгерістердің ұйытқысы болып табылады.

Жастар өзінің табиғаты бойынша ілгерішіл де, кертартпа да емес, олар кез-келген бастамаға даяр әлеует. Жыныстық кәмлетке жеткенге дейін бала отбасында тұрады және оның көзқарастары жанұясының эмоциялық және интеллектуалды дәстүрлеріне сәйкес қалыптасады. Жасөспірім шағында ол көрші-қолаңмен, қоғаммен және қоғамдық өмірдің кейбір салаларымен алғашқы байланыстар жасайды. Бозбала осылайша, жетілудің биологиялық ашу сатысында болумен қатар, ол әлеуметтік жағынан жаңа дүниеге, әдет-ғұрыптарға қадам басады да, мұндағы құндылықтардың жүйесі өзі бұрын білгендерден өзгешеленеді. Жасөспірім үшін тылсым жаңалық болып көрінген нәрсені ересектер әлдебір үйреншікті және өзінен-өзі түсінікті жайт деп қабылдайды. Қоғамға осылайша сырттан ену жастарды мүлде басқа себептер бойынша заттардың орын алған жағдайына наразылық білдіретін серпінді әлеуметтік қозғалыстарды жақтауға мәжбүрлейді. Көпшілік ересек адамдарға заң арқылы бекітілген не экономикалық, не құндылықты мүдделер жастарда әлі жоқ. Осы арқылы мына фактіні түсіндіруге болады, жасөспіріс шақта көпшілігі нағы революционер немесе реформаторлар ретінде әрекет жасайды да, ал кейінірек, тұрақты жұмыс тұрғаннан және үйлі баранды болғаннан кейін, қорғанысқа көшеді де, status quo-ны сақтауды қалайды. Социология тілінде жас адам болу қоғамның шетінде болуды, көпшілік жағдайларда аутсайдер болуды білдіреді. Расында да, жоғары сынып оқушылары мен жас студенттердің айрықша белгісіне орын алған тәртіптегі заң бекіткен мүдделіктің болмауы жатады, бұлар әлі экономикалық және психологиялық құрылымға өз үлестерін қосқан жоқ. Менің көзқарасым бойынша аутсайдердің осы позициясы – биологиялық жетілумен салыстырғанда анағұрлым маңызды фактор, ол өзгерістерге қатысты ашықтық пен бейімділікті айқындайды. Оның үстіне, осы позиция басқа себептер бойынша қоғамның шетіне шыққан қысым көрген тап, еркін кәсіптің адамдары- ақындар, әртістер сияқты басқа топтар мен жеке адамдардың позициясымен сәйкес келеді. Аутсайдердің мұндай позициясы, әрине, билеуші топтар басуы немесе жұмылдыруы және қозғалысқа біріктіруі ықтимал мүмкіндік қана.

Жасөспірім –түрлі бастамаларды жүзеге асыра алатын қоғамдық күш, өйткені ол орнатылған тәртіпті өзінен-өзі түсінікті нәрсе деп қабылдамайды және жасөспірімдер заң бекіткен не экономикалық, не рухани сипаттағы мүдделерге ие емес.