57.Уақытша ағынды сулар әрекеті, олардың бедерде көрінісі және картада бейнеленуі

Ағын сулар жер беті пішіндерінің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Олардың әрекетінен пайда болған бедер пішіндері алуан түрлі. Сол себептен суды жер бетінің мүсіншісі дейді. Ағын сулардың әрекеті алдымен сумен шайылуынан, шайылған заттардың судың ағынымен төмен тасымалдануынан, соңында оларды шоғырлап жинақтауынан құралады. Сонымен, ағынды сулар әрекетінен атқарылатын геоморфологиялық процестердің жиынтығын флювийлік (латынша fluvius – ағын, тасқын) процестер деп атайды.

Уақытша ағын сулар әрекетінен пайда болған бастапқы эрозиялық пішіндер – жағалар (атыздар). Олар делювийлік беткейлер бойымен жайылып аққан су кішігірім бір арнаға жиналған кезде ғана пайда болады. Жылғалардың тереңдігі мардымсыз: 3-30 см-ден аспайды, ені де тереңдігімен бірдей. Эрозиялық жылғалар бір нәрсенің кезінде немесе көктемгі қар тез ергігенде пайда болуы ықтимал. Ағын тоқтағаннан кейін жылғалар өздерінің морфологиясын жоғалтып жайпақтала береді. Жылғалардың тереңдігі мен морфологиялық бейнесі беткейлерді құрған тау жыныстар құрамына және бірінен бірнеше метр алшақ орналасып тармақталған жылғаларды құрайды..

Жыртылған және сирек өсімдікті беткейлерде жылғалар уақыт өте бере тереңдігі 1,0-2,0 м-ге, ені 2,0-2,5 м-ге жететін эрозиялық жырмаларға айналады. Жырма ернеулері де жарлауытты келіп, көлденең кескіні көбінесе v-әрпімен елестетеді.

Алайда кез келген эрозиялық жылғалар жырмаларға айнала бермейді. Ол үшін ағыс күштірек, жиналған судың көлемі молырақ болуы тиіс. Сондықтан да жырмалар эрозиялық жағдайларға қарағанда ғлдеқайда сирек кездеседі және бір – бірінен ондаған метр алшақ жатады.

Су қоры жеткілікті мөлшерде жиналғанда жырмалардың бір бөлігі тереңдей және кеңи келе, бірте – бірте жыраларға айналады. Жыралардың тереңдігі 10-20м. не одан да көп, ені (бір қабақтан екінші қабаққа дейін) 50м немесе одан да артық болады.

Жыралардың жағалары көбінесе тік. Кейде жыралардың табаны жайпақ, ені бірнеше метрден аспайды. Жыра жармадан тек өзінің көлемімен ғана емес, сонымен қатар өзіне тән жеке бойлық кескінімен ерекшеленеді, онысы ол тіліп өтетін беткейдің кескінінен өзгеше болады.

Ал жырманың бойлық кескіні әдетте беткейдің бойлық кескінінің сәл тегістелген түрін қайталады. Жыра жылдам өсіп - өршитін эрозиялық пішін. Оның бас бөлігі регрессиялық эрозия нәтижесінде өзенаралық аймақтарға созылып өсуі ықтимал. Осы себептен жыралар жүздеген метрге, тіпті километрге жетіп тарамдала сағаланатын шағын аңғарлар. Жыраның өсіп отыратын бас бөлігі әр түрлі. Көбінесе жыра бірден, биіктігі 1,0-3,0 м тік жармен бас құламамен басталады. Кейде жыралардың бас бөлігі планда сопақша ,эллипс пішіндес немесе дөңгеленген күрек пішіндес болады да, жер бетінде аса айқын көрінбейтін ойпауттар түрінде байқалады. Бедердің мұндай пішіндерін су жиналатын ойпауыттар деп атайды. Кейде жыраулардың бас бөлігінен жоғарырақ, өзен аралығының өлкелеріне баяу ауысатын, терең емес (1,0 – 3,0м) жарқабақтары айқын білінбейтін, жағалары шым топырақты жайпрақ ұзыннан-ұзақ созылған ойпауыттар орналасады. Бедердің мұндай пішіндері қола (лошина) деп аталады. Топографиялық карталарда тіпті ірі масштабты карталарда қолаттар аса білінбейді, алайда ірі масштабты ғуе суреттерде, әсіресе егістер мен сирек өсімдікті жерлерде қолаттың бейнесі айқын көрінеді. Айтып кететін бір жайт, осы арнасы жоқ қолаттар жыралар дамуының нәтижесі емес, олардың тек пайда болуының себебі болып табылады. Сондықтан да бұрыннан дамыған эрозиялық пішіндердің түбінде эрозтялық оралымның қайталану нәтижесінде пайда болған жыраларды түптік немесе қосымша жыралар дейді, ал өзен аңғарларының беткейлерінде кішірек эрозиялық пішіндерден бірден түзіліп, дамыған жыраларды – жағалық немесе алғашқы жыралар деп атайды.

Жыра ұзарып, оның бойлық қимасы қалыптасқан сайын, аққан судың эрозиялық күші азая береді. Жыраның екі жағалары тегістеліп, онда өсімдік жамылғысы пайда болады да, бүйірлік эрозия әрекетінен кеңейе береді. Ақырында жыра сайға (балкаға) айналады. Бірақ жыраның бойлық қимасы бірден сайға айналмайды. Бұл процес жыраның төменгі, ең көне бөлігінен, яғни сағасынан басталады да, бірте – бірте жоғары қарай тарайды.

Кейбір жағдайларда қалыптасқан сайдың түбін жыра жаңадан жырып тілімдеуі ықтимал..