74.Геоморфологиялық карта, оның типтері. Аналитикалық және синтетикалық геоморфологиялық карталар, оларды бейнелеу негізгі әдістері

ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ КАРТА - топографиялық негізде белгілі бір масштабта бедер құрылысын бейнелейтін карта: бедердің пішінінен - морфографиясынан, генезисінен және жасынан тұрады. Кейбір жағдайларда Геоморфологиялық картада таужыныстарды, сондай-ақ террасаларды, жолақтарды, жазықтарды және т.б. құрайтын төрттік түзілімдерді де көрсетеді. Геоморфологиялық картада бедер пішіндері, олардың әр түрлі ерекшеліктері шартты белгілер кешені арқылы көрсетіледі. Қойылған мәселелерге байланысты әр түрлі болады: жалпы геоморфологиялық карталар (шолулық — масштабы <1:1 ООО ООО түсірулік - > 1:1 00 ООО) - негізгі элементтері: бедердің генезисі, морфографиясы және жасы; арнайы геоморфологиялық карталар — негізгі элементтері: морфологиялық, болжаулық, дефляцияның қарқындылығы, жылжымалардың дамуы, жыралар, топырақ эрозиясы, карст, морфоқұрылымдық, палеогеографиялық, қазіргі геоморфологиялық процестер, бедер энергиясы және т.б. Бұл аталғандардың барлығы типологиялық карталарға жатады. Сонымен қатар геоморфологиялық аудандау карталары жасалады.

Геоморфологиялық карталар - морфометриялық және морфологиялық белгілері, пайда болуы, жасы және серпіні (динамикасы) бойынша Жер бетінің (құрлықтың және мұхит түбінің) бедерін сипаттайтын карталар. Геоморфологиялық карталарды жалпы, жеке, арнаулы деп бөледі. Геоморфологиялық карталар жер бедерінің қазіргі пішінінің және геоморфологиялық процестердің карталары, геоморфологиялық аудандау; жер бедері дамуының өткен кезеңдерін көрсететін; Жер бедері мен геоморфологиялық процестердің келешекте дамуы бейнеленген болжау карталары болып бөлінеді.

Мазмұны бойынша геоморфологиялық карта түрлері:

1. Арнайы геоморфологиялық карта - жалпылауға кірмеген жеке көрсеткіштер бойынша жасалады. Мысалы: морфографиялық, морфометриялық, генетикалық, қазіргі бедер түзуші процестерге байланысты көрсеткіштер негізінде сәйкес геоморфологиялық карта салынады.

2. Жалпы геоморфологиялық карта – маңызды көрсеткіштер жиынтығы бойынша, морфологиясы, генезисі және бедер жасы бойынша жасалады. Жалпы геоморфологиялық карталар аналитикалық және синтетикалық түрлерге бөлінеді.

Аналитикалық картада бедердің сипаты (генезисі, морфологиясы, жасы) бірнеше шартты белгілер жиынтығын пайдаланып көрсетіледі. Мысалы: түсі, реңі, штрихтеу, индекстер, изосызықтар қолданылады.

Синтетикалық картада:

а) Бедер морфологиясының ерекшеліктерін – горизонтальдарымен көрсеткен дұрыс, ал жар, жыра, кертпештер, карст воронкасы тағы басқаларын қосымша шарт белгілерімен көрсетіледі.

б) Бедер генезисі – бояу реңдерімен көрсетіледі.

в) Бедер жасы – түс реңдерінің қанықтылығын пайдаланып көрсеткен дұрыс және генезисін мен жасын білдіретін индекстерді қолдану дұрыс.

Синтетикалық картада – морфологиялық кешендер (бедер типтері) сыртқы кейпі, геологиялық құрылымы, жаралуы мен дамуы ортақ болуымен біріккен пішіндердің табиғи топтамасы болып бөлінеді. Ірі, орта масштабты карталарда түсті белгілермен жанартаулық жарылымдар мен бедер пішіндердің экзогенезисі, олардың морфологиялық байланысы, ал түс реңі қанықтығымен – морфометриялық көрсеткіштер (абс. және салыстырмалы биіктігі) беріледі. Мысалы: Аккумуляциялық ойпат жазықтары – сары-қоңыр таулар – қоңыр және қызыл реңдеме боялынады.