Запісала і. А. Маціевіч у 1996 г.

Галоўным для беларускiх казацкiх песень з’яўляецца шырокае тэматычнае кола, у якiм вылучаюцца наступныя групы: адыход казака на службу i вайну; развiтанне казака з жонкай, мацi, нявестай; казак у бiтвах; вяртанне або смерць казака на полi бою. Казацкiя песнi насычаны багатай сiмволiкай, псiхалагiчнымi паралелiзмамi, гiпербаламi, сваеасаблiвымi меладычнымi ўпрыгажэннямi. Паказальным для іх з’яўляецца наяўнасць выклiчнiкаў «Гэй!», «Эй!», якiя звычайна перарываюць песенную страфу.

Казацкія песні ехаў казак на ваеньку…

Запісана ў в. Амельна Пухавіцкага раёна

ад В. В. Кролік (1926 г. н.)

Ехаў казак на ваеньку,

Прашчаўся з сваёю міленькай:

– Прашчай, міленька, чарнабрывенька,

Я ўязджаю на ваеньку.

Дай мне, дзеўчына, хустыну,

Можа, ў баю я загіну,

Накрыюць вочы чорныя ночы,

Апусцяць ў магілу.

Дала дзяўчына хустыну.

Казак у баю ды загінуў.

Накрылі вочы чорныя ночы,

Ды й апусцілі ў магілу.

Ніхто ж вот па ім не заплача,

Дзе ляжыць цела казака.

Толькі той воран сядзіць на таполі,

Сядзіць ды жаласна крача.

А тая дзяўчына зачула,

Яна па казаку ўздыхнула:

– Спі, мой міленькі, чарнабрывенькі,

Я на цябе не забыла.

Запісала А. В. Шунейка ў 1988 г.

Уласна разбойнiцкiх песень у беларускiм фальклоры зусiм мала, i тыя ў пераважнай большасцi з’яўляюцца варыянтамi характэрных для рускай народнай творчасцi песень пра ўдалых малайцоў, верных сяброў «цёмнай ночанькi» ды «зялёнай дубровушкi». Разбойнiкамi, мяркуючы па песнях, нярэдка станавiлiся хлопцы, якiя ўцякалi ад рэкрутчыны i хавалiся ў лясах: «А дзе тры – ўцяклi, у разбойнiчкi пайшлi». Да разбойнiцкiх песень Н. С. Гiлевiч далучае арыштанцкiя, аб’яднаныя адным героем-разбойнiкам, якi трапiў у астрог. Асноўнай тэмай гэтых твораў з’яўляецца туга малайца ў астрозе па волi-волюшцы i нараканне на свой горкi лёс («Я па волюшцы гуляў – у астрог каменны папаў»). Галоўны герой у песнях заўсёды называецца «беленькi малойчык», якi цi «свiшча на волюшцы», цi «тужыць у залатой клетачцы».

Арыштанцкія песні цюрма, цюрма…

Запісана ў в. Верасніца Жыткавіцкага раёна

ад Р. Ф. Каральца

Цюрма, цюрма – какое слова,

Для всех пазорна і страшно,

Но для меня совсем другое,

З цюрмой я пазнакоміўся даўно.

Прывык к жалезным я рашоткам,

Прывык к цюрэмнаму пайку,

Прывык к ваеннаму свістку.

Глядзець в акно не дазваляюць,

Нельзя і громка гаварыць.

Скажы, скажы нам, касцер малады,

За што нас стануць біць?

Стаіць в угле вушак з вадой

І прыбіто калечка в сцяне.

Но навсегда са мной находзіцца,

Што палагаецца в цюрме.

Эх, маць мая радная,

Зачэм на свет нас саздала,

Судзьбой такой нас наградзіла,

Касцюм матроскі нам надзела.

Запісалі Т. Всеўнік, Г. Дворнікава ў 1973 г.

Калi звярнуцца да чумацкiх песень, трэба адзначыць, што яны перасталi сустракацца ў жывым бытаваннi, хоць, магчыма, беларускiя iнфарманты яшчэ iх памятаюць. Тэматыка гэтых песень нязменная: гэта зборы чумакоў ў дарогу, чумацкi побыт, нападзеннi ворагаў, вяртанне дадому, узаемаадносiны з сям’ёй, каханай дзяўчынай i нават гiбель чумака на чужыне. Чумак, з аднаго боку, – абяздолены, бяспраўны працаўнiк, вымушаны пераносiць голад, холад, небяспеку, хваробы ў час нялёгкай працы, з другога – моцны, смелы, мужны чалавек, здольны пастаяць за сябе, з пачуццём аптымiзму.