Жартоўна-гумарыстычныя і сатырычныя песні

Гэта група рознажанравых песень вылучаецца па эстэтычным прынцыпе. Значная іх частка ўваходзіць у склад каляндарна- і сямейна-абрадавай паэзіі, не ствараючы, аднак, асобных разнавіднасцей. Вось чаму даследчыкі і падкрэсліваць старажытны, старадаўні характар дадзенай групы твораў, прымяркоўваць час іх узнікнення да перыяду фарміравання беларускай народнасці.

Грамадская функцыя гумарыстычных (жартоўных) песень абумоўлена асаблівасцямі іх прызначэння і бытавання. Перш за ўсё яны закліканы стварыць пэўны настрой, захапіць слухачоў, перадаць весялосць, заклікаць да забавы. Але існуе і пэўная колькасць твораў, створаных аўтарамі-выканаўцамі для сябе, якія выконваюць інтымную функцыю і не вымагаюць публічнай аўдыторыі («Хлопец пашаньку пахае…»).

Асноўная тэматыка жартоўна-гумарыстычных песень, якія складаюць у беларускім фальклоры адну групу, – сямейна-бытавыя адносіны паміж іх традыцыйнымі персанажамі: мужам і жонкай, дзедам і бабай, зяцем і цешчай, нявесткай і свекрывёю, хлопцам і дзяўчынай.

Прадмет высмейвання ў жартоўна-гумарыстычных песнях – не зусім нармальныя, нездаровыя ўзаемадачыненні, адмоўныя, заганныя рысы характару: лянота, сквапнасць, здрадніцтва, хітрасць, п’янства, усялякае дзівацтва, а таксама некаторыя фізічныя слабасці (непамерна мажная, тоўстая баба ці жонка і адпаведна нямоглы, нягеглы дзед ці муж).

Колькасна меншай падгрупай прадстаўлены творы сатырычнай накіраванасці, дзе аб’ектам выкрыцця з’яўляюцца заганы пераважна сацыяльнага зместу: песні антыпанскія, антыклерыкальныя, антыбюракратычныя і да т. п.

Сярод моладзі найбольшай папулярнасцю карыстаюцца жартоўна-гумарыстычныя песні любоўнага зместу, у якіх праступае мяккая, нязлосная ўсмешка над няўмелымі заляцаннямі хлопцаў, какецтвам дзяўчат, над жаніхом і нявестай.

Для фармальна-паэтычнай структуры беларускіх жартоўна-гумарыстычных песень характэрны самыя розныя выяўленчыя сродкі: завастрэнне, гіпербалізацыя вобразаў, шырокі зварот да гумару, іроніі, сарказму, гратэску.

Цікавая падгрупа – песні недарэчнага, алагічнага зместу, так званыя небыліцы. Персанажы ў іх пастаўлены ў фантастычныя абставіны, з імі здараюцца розныя цуды. Лічыцца, што такія творы ў старажытнасці мелі магічнае значэнне і выказвалі наіўныя сялянскія ўтапічныя ўяўленні аб свеце, дзе няма гвалту і несправядлівасці, дзе можна «пабываць на небе і паесці ўволю». Сустракаюцца жартоўныя творы эратычнага зместу.

Падсумоўваючы сказанае вышэй, адзначым асноўныя тэматычныя падгрупы беларускіх жартоўна-гумарыстычных і сатырычных песень, зафіксаваных навуковымі рэдактарамі і ўкладальнікам (а таксама аўтарам прадмовы) І. К. Цішчанкам у томе «Жартоўныя песні» са Зводу БНТ:

1. Гора, бяда. Антыпанскія і антыклерыкальныя творы.

2. Хлапечыя і дзявочыя заляцанні; лянівая дзеўка; каханне хлопца; свáты; жаніцьба; жонка-няўдаліца; не такі муж, як хацела; лютая свякроў і лянівая нявестка.

3. Сямейны лад і непаладкі: лянівая жонка, жонка гуляе, у карчме выпівае, муж-няўдаліца, п’яніца, стары муж; гулі; кум ды кума, зяць і цешча, пра дзеда і бабу.

4. Былі і небыліцы: пра жывёл і птушак, неверагодныя гісторыі, вясёлыя музыкі.

БАБА ДЗЕДА ШАНАВАЛА*…

Запісана ў в. Пагарэльцы Нясвіжскага раёна

ад Н. І. Александровіч (1924 г. н.)

Баба дзеда шанавала,

На папары навязала.

– Еш, дзед, траву палявую,

Пі вадзіцу лугавую:

Палявая трава сытна,

Лугавая вада спітна.

Запісала Г. М. Мякіннік у 2007 г.

*Варыянт вядомай песні (Звод БНТ. Жартоўныя песні. С. 194).

БАЦЬКА ДОМА РАБОТАЕ…

Запісана ў в. Пагарэльцы Нясвіжскага раёна

ад С. М. Шчурэвіч (1938 г. н.)

Бацька дома работае,

Сын у Піцеры жыве,

Бацька грошы дажыдае,

Сын ў апорачнях ідзе.

– Охты, бацюхна радной,

Не з чым ехаць мне дамой.

Прадай, бацюхна, карову,

Прышлі грошай на дарогу.

Прадай, матухна, курэй,

Прышлі грошы паскарэй.

Прадай, братухна, казу,

Я гармошку прывязу.

Запісала Г. М. Мякіннік у 2007 г.

АЖАНІЎСЯ СТАРЫ ДЗЕД…

Ажаніўся стары дзед,

Узяў дзеўку дваццаць лет.

Ой-да, ой-да, ой-да-даль.

Узяў дзеўку дваццаць лет.

Толькі класціся ўжо спаць –

Маладзіцы не відаць.

Ой-да, ой-да, ой-да-даль

Маладзіцы не відаць.

– Ты пагрэй, дзед, трохі спінку,

А я выйду на хвілінку.

Ой-да, ой-да, ой-да-даль

А я выйду на хвілінку.

За дзвярмі чакаў каваль.

Цалаваліся на ганку,

Дзед на печы спаў да ранку.

Ой-да, ой-да, ой-да-даль,

Дзед на печы спаў да ранку.

Не жаніцеся, дзяды,

Кабы не было бяды!

Ой-да, ой-да, ой-да-даль,

Кабы не было бяды!

Запісала І. Р. Лагеня ў 2006 г.