Чумацкія песні гуляў чумак…

Запісана ў в. Барталамееўка Веткаўскага раёна

ад М. Я. Кавалёвай (1918 г. н.)

Гуляў чумак, ды гуляў бурлак

А сем лет па Крыму,

А сем лет па Крыму .

Да случылась да с чумаком

Не с Крыму едучы,

Не с Крыму едучы.

А случылась ды с чумаком

Ды валоў пасучы,

Ды валоў пасучы.

А ўсе волы пахрамелі,

А чумак болен стаў,

А чумак болен стаў.

А ляжыць чумак, ды ляжыць бурлак

Тры дні на лугу,

Тры дні на лугу.

А ніхто таго чумачэньку да не даведаецца.

А прыйшоў жа к таму чумачэньку,

А прыйшоў жа к таму чумачэньку.

Таварыш верной.

– Скажы ты, чумачэнька,

Скажы ты, чумачэнька

Чым ты бальной?

– А баляць жа мае ножанькі,

А баляць жа мае ножанькі,

А баліць жа мая галава.

Запісала А. П. Гаркавая ў 1984 г.

Каб пазбегнуць тэрмiналагiчнай блытанiны, лічым неабходным аб’яднаць бурлацкiя, батрацкiя песнi, песнi адыходнiкаў i панскiх парабкаў у адну тэматычную групу – наймiцкiя песнi. Справа ў тым, што бурлакамi на Беларусi называлi не толькi тых сялян, што наймалiся цягаць уверх па рацэ баржы, але i панскiх парабкаў, батракоў, пастухоў i iншых абяздоленых «наймiкаў», якiя працавалi на багача ў вёсцы: «Ты бурлача, ты батрача, без вячэры спаць лажыся... // Яшчэ наймiк не разуўся – а багач ужо прачнуўся, // Яшчэ наймiк не паслаўся – а багач ужо праспаўся». Агульным з’яўляецца тэматычнае кола песень: гэта заўсёды скарга на лёс i папрокi мацi за тое, што яна надзялiла такою доляй («…нашто мяне нарадзiла – за бурлака ахрысцiла»). У некаторых творах праявiўся выразны сацыяльны пратэст i нават заклiк да актыўнай барацьбы: «Мы збярэмся, хлопцы жвавыя, // На расправы на крывавыя, // На расправы – пажарышчамi, // Ад маёнткаў – папялiшчамi». З мастацкiх сродкаў у песнях выкарыстоўваюцца розныя паралелiзмы, iншых жа паэтычных формул, сiмволiкi, метафарычнасцi i г. д. стваральнiкi гэтых твораў пазбягалi.

Найміцкія песні горка доля ты батрацкая…

Запісана ў в. Чырвоная слабада Салігорскага раёна

ад П. С. Кулеш (1913 г. н.)

Горка доля ты батрацкая,

Гарапашная, жабрацкая.

Праца цяжкая, сіберная –

На прыбыткі ды на панскія,

На папоўскія, дваранскія.

Гэй, збірайся, хлопцы жвавыя,

На расправы на крывавыя, –

На расправы-пажарышчамі

Ад маёнткаў-папялішчамі.

Запісала В. А. Ляшчынская ў 1996 г.

Жорсткі раманс

Жорсткі раманс – гэта лірычна-драматычная песня аб падзеях, найчасцей звязаных з праблемамі любоўнага трохвугольніка. Вырашэнне канфлікту ў ім меладраматычнае: трагічная, часам недарэчная смерць гераіні (героя). Жорсткі раманс з’яўляецца адной з форм раманса як музычна-паэтычнага твора (нагадаем, што раманс у паэзіі – невялікі напеўны лірычны верш, пераважна пра каханне).

Па сваёй сюжэтыцы і тэматыцы жорсткі раманс падобны да баладных песень пра нешчаслівае каханне, драматычныя ці трагічныя выпадкі ва ўзаемаадносінах паміж дзяўчынай і хлопцам. У большасці і лексічна, і вобразна-інтанацыйна жорсткія рамансы суадносяцца з т. зв. «новымі баладамі» – рускімі жорсткімі рамансамі («Маруся отравилась», «Как на кладбище Митрофаньевском», «Кирпичики»). Ім уласцівы таксама займальны змест, драматызм падзей, вастрыня інтымнай праблематыкі: каханне і рэўнасць, каханне і здрада, каханне і паклёп, каханне і трагічная смерць. Але заўсёды ў якасці першачынніку тут выступае матыў кахання. Без яго няма сюжэту, няма паўнацэннай мастацкай рэальнасці. Афектацыя, пэўная экзальтацыя ўчынкаў і пачуццяў герояў – характэрная якасць жорсткіх рамансаў.

Гістарычна жорсткі раманс – набытак гарадской культуры, аднак у другой палове ХХ ст. сфера яго бытавання пашырылася. На вёсцы, ды і ў горадзе пры запісе ад інфарманта назвы «жорсткі раманс» можна і не пачуць: і балады, і жорсткі раманс яны могуць назваць як «жаласлівыя песні» пра некага (нешта).

ОЙ, ВЕЧАР ВЕЧАРЭЕ…

Запісана ў в. Вялікая Баркоўшчына Маладзечанскага раёна

ад С. М. Нехвядовіч (1917 г. н.)

Ой, вечар вечарэе,

Прыказчыцы ідуць.

Маруся атравілася –

У бальніцу павязуць.

Увозяць у бальніцу,

Паклалі на краваць.

Два доктара й сястрыцы

Старалісь жызнь спасаць.

– Спасайце – не спасайце,

Мне жызнь не дарага.

Любіла я мілога,

Такога падлеца.

Прашу я вас, падружкі,

Як буду я ляжаць,

Прашу я вас, падружкі,

Мяне не асуждаць.

Прашу я вас, падружкі,

Звіце мне вянок

І з левае старонкі

Прыколіце цвяток.

Запісала М. У. Канапацкая ў 1994 г.