1.Негізгі әдебиет

1. И.Х. Салимжанов. Бағалық құрылым. Алматы-2000

2. Т.А. Слепнева, Е.В. Яркин. Бағалар және бағалық құрылым. Оқу құралы- М. ИНФРА –М.2001.- 240 б

3. В.А. Слепов, Т.Е. Николаева Бағалық құрылым. Оқу құралы. М. ИДФБК – Пресс -2000.-152 б.

4. Тлеубердинова А.Т. «Цены и ценообразование» - Учебное пособие. Караганда 2008г.

5. Касенов С.Д. «Цены и ценообразование» Учебное пособие. Астана 2002г.

6. «Цены и ценообразование» под В.Е. Есипова СП.- 1999г.

7. Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономика,15-е изд.-М.: Бином, 1999,-799 с.

8. Цены и ценообразование / Под ред. В.Е. Есипова: Учебник для вузов, 3-е изд. СПБ Питер, 2001

9. Уткин Э.А. Цены. Ценообразование. Ценовая политика.- М.: ЭКМОС,2000

2. Қосымша әдебиет

1. Котлер Ф. Основы маркетинга,- М., Прогресс,1994

2. Левшин Ф. Мировые рынки и цены, М., 1990

3. Макконнел К. Р., Брю С., Экономикс,-М. Республика, 1993

4. Ноздрёва Р.Б., Цыгичко Л.И. Как побеждать на рынке. Ф и С,1991

5. Основы рыночного ценообразования, учебное пособие для студентов и слушателей экономических специальностей, Алматы,1993

6. Биржевое дело под ред. Галанова В.М.М.:2003

7. Багиев Г.Л. и др. Маркетинг .СПб.: Питер .-2007

9 – тақырып. Агроөнеркәсіп кешеніндегі бағалардың жасалуы

1.Ауыл шаруашылығындағы баға жасалуының мәселелері

Сабақты ұйымдастыру нысаны: мәселелік дәріс

Дәріс мақсаты: ауыл шаруашылығындағы бағаның жасалуындағы негізгі мәселелер туралы түсінікті қалыптастыру.

Лекцияның қысқаша мазмұны

Нарықтық экономикада бағалық механизм обьективтік заңдарға, біріншіден құн заңына, құндық баламалық принципіне сәйкес қызмет етеді. Оның негізінде сұраныс пен ұсыныс арасындағы қатынастардың өзгерісінен және қайта шығаруды туындайтын қарама-қарсы факторлар мен процестер шартынан болатын, соның нәтижесінде құннан ауытқитын еркін нарықтық бағалар жатады. Баға нарық механизмінің экономикалық рычагі ретінде саны өте көп қызметтер атқарады, олардың ішіндегі бастылары болып, есептік, ынталандырушы және бөлуші қызметтері табылады. Бұлардың әрқайсысы кез келген саланың экономикасында анықтаушы рөлді атқарады. Бірақ, Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп кешеніндегі баға жасалу жүйесі бұзылған, вертикаль бойынша бағалардаң диспаритеті және горизонталь бойынша экономиканың ақтамаған дифференциясы – Республиканың агроөнеркәсіп кешенінде осындай жағдай орнаған. Бұдан шығатыны агроөнеркәсіптік кешендегі (АӨК) баға жасалуды жетлідіретін шараларды дайындау керек.

Қазақстанда нарықтық аграрлақ реформалардың басталуымен назар еркін баға жасалу басымдығына берілді де, Үкімет іс жүзінде сатып алу бағасын реттеуден және қолданудан бас тартты. Мұндай саясат толығымен бағалар еркіндігіне бағатталған еді, алайда жекелеген тауарларға АӨК жалпы жүйесінде белгілі бір уақыт шекті бағалар сақталды.

Сатып алу бағалары еркіндігінің бірінші нәтижесі – ауыл шаруашылығы өнімдернің рентабельділігіне (табыстылығына) айтарлықтай әсер етті. Екінші жағынан ауыл шаруашылығы өндірушілері өнеркәсіптік құралдарға айтарлықтай көп төлеуге міндетті болды, 1991-1995 ж.ж. оларға баға, сатып алу бағаларына қарағанда 5 есе тезірек көтеріліпе отырды. Соңғы 10 жылдықта агро секторда ауыл шаруашылығы өнімдеріне және материалдық-техникалық ресурстарға баға еркін режимде жасалуда. Бірақ өнеркәсіптік өнімдерге баға монопольді принцип бойынша, ал сатып алу бағалары халықтың төмен төлем қабілеттілігімен және ауыл шаруашылығының негізгі өнімдері сыртқы нарықта бағалардың күрт төмендеуімен анықталады.

Заңды тұлға мәртебесіне ие (мемлекеттік серіктестік, акционерлік қоғам, өндірістік кооперативтер) ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өндірістік-қаржылық қызметін талдау, олардың шаруа (фермерлік) қожалықтарға қарағанда өндірісті тиімдірек (эффективті)жүргізетінін көрсетті.

Жоғарыда айтылған ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көпшілігі 2003 ж. 196,2 млрд. теңге пайда тапқандығын айта кеткен жөн. Табысты шаруашылықтың саны 1199 бірлік, ӨӨҚ- 768,0. Өнімді өткізуден ауыл шаруашылығы кәсіпорындары 135,2 млрд. теңге алды, рентабельділік деңгейі (табыстылық) 18,1%, оның ішінде өсімдік өсіру - 46,4%, мәдени өсімдіктер - 49,4%, күнбағыс - 43,8%, қант қызылшасы - 11,4%.

Еуропалық одақ елдерінің тәжірибесі де, ауыл шаруашылығы өнімдеріне бағаның әртүрлілігінің басымдығын растайды. Оларда бюджеттік үстеме ауыл шаруашылық өндірушілеріне тауар өнімінің бірлігіне есептеледі және сатып алу бағасы – 30-35% құрайды да, оның құрамына кірмейді. Мемлекет ауыл шаруашылығы бағалар жүйесін құратын кезде келесі мәселелерді шешуі керек:

Материалды-техникалық және ауыл шаруашылық өнімдері нарығындағы еркін баға жасалуға сүйеніп, осы нарықтағы бағалардың нақты қатынасын анықтауы тиіс;

Кәсіпкерлік субьектілері үшін тең құқықтар мен жағдайлар жасауы керек (демонополизация және экономикалық, бәсекелестікті қорғау, кәсіпкерліктің дамуына, тауарлар мен ресурстардың еркін қозғалысына әсер ету, нарықтардың ашықтығы)

Мақсаттық баға деңгейі ауыл шаруашылығы өнімдері үшін шығындарды жабуды (тауар өндірушінің капиталынан алынатын табыстың орташа нормасын және есептік жер рентасын қосқанда) және белгілі бір табыс табу мен жер рентасын алуды ескере отырып, технологиялық процестерді сақтау керек. Сонымен қатар Қазақстанда агроөнеркәсіп кешеніндегі баға жасалуды жетілдіру үшін келесідей шаралар кешенін қабылдау керек:

Азық-түлік нарығында бәсекеге қолайлы жағдайлар жасау, бұл АӨК-гі бағаларға монополистік әсерді әлсірету үшін керек, сатып алу нақты аймақта, яғни өнімді тиімді өткізуді қамтамасыз ететін нарықтық бағалармен жүргізілуі керек;

Шығарылған өнім бірлігіне есептелген тура бюджеттік үстемелер жүйесіне көшу керек;

Отандық тауарларға баға импорттық тауарларға қарағанда 10-20% арзан болуды қамтамасыз ететін салықтар мен кедендік тарифтер деңгейін жасау үшін ауыл шаруашылығы және өідеушә азық-түлік өнеркәсібінің импортын ретту үшін экономикалық саясатты жүргізу.