2. Қосымша әдебиет

1. Макконнел К. Р., Брю С., Экономикс,-М. Республика, 1993

2. Ноздрёва Р.Б., Цыгичко Л.И. Как побеждать на рынке. Ф и С,1991

3. Основы рыночного ценообразования, учебное пособие для студентов и слушателей экономических специальностей, Алматы,1993

4. Биржевое дело под ред. Галанова В.М.М.:2003

5. Багиев Г.Л. и др. Маркетинг .СПб.: Питер .-2007

15-тақырып. Баға құрудың әлемдік тәжірибесіндегі реформалары

1. Баға құрудың әлемдік тәжірибесі.

2. Бағаны құруды тікелей мемлекеттік қадағалау.

3. Қазақстандағы баға құру мүмкіндіктері

Лекцияның мазмұны

Көтерме және сатылу бағаларының өсу төлеміне орай АҚШ-ң ішкі нарығында 70-ші жылдары инфляцияның күрт көбеюіне байланысты, бағаны тұрақтандыру әдісін пайдалану қажеттілігі туды. 1971 жылдың тамыз айында Р.Никсонның ұсынысы бойынша бағаны қадағалау орталығы ашылды.Бағаны тікелей қадағалау нәтижесінде АҚШ эканомикасының тұрақтануына жол ашылды. Алайда, біраздан соң бұл методтың кері нәтижелері өз бойын шығарды. Тым қадағалаудың әсерінен, капиталдың көптеп келуі тоқтатылып, инвестиция саясаты әлсіреді. 1974 жылы АҚШ-та иенге тікелей қадағалау жүргізіле бастады.

Қазіргі таңда, американдық администрация төлеу, жанама қадағалаудың пайдалануын қамтамасыз етеді. Жанама қадағалаудың негізгі бағыттарының баға құруы:

• ақшалай –несие рестрикционды саясаты, өлшем дәрежелерін қадағалау арқылы федералды резервті жүйені өзгерту.

• Федералды тауарды сатып алу мен қызмет көрсетуді ұлғайту

• Мемлекеттік бюджеттегі дифицитті қысқарту.

• Рационалды салық саясаты.

Тікелей мемлекеттік қадағалау жоғары монополия жетістігіне сай АҚШ-та тек бағаның 5-тен 10% дейінгі баға қадағалаудан өтеді.

Францияда тікелей қадағалау бағаның ауылшаруашылық тауарына газ, электроэнергия, тасымал қызметтеріне сондай-ақ конкуренттік жұмыстағы бағасына жүзеге асады. Франция өндірісі дамыған елдердің бірі болып саналады, себебі бұл мемлекетте ұзақ уақыт бойы баға қатал қадағалау алайда бұл жүйе мемлекет күткендей жақсы жетістіктерге әкеп соқтырмады, яғни үмітін ақтамады.

Бұндай қадағалау нарықтағы бағаны нақты етпейді, өндірістің көлемін көбейтпейді, конкурентция, нарықтың мобильді еңбекқорлығын, нарық тауарымен қызмет көрсетуді баяулатады. 1973жылдан бастап, мемлекет өндірістік тауар бағасына либерализация орнатады. Осы уақытта конкуренттік баға туралы шешімге қол қойылады, мұнда «ұсынылған баға» немесе «минималды баға» деп аталатын келісім-шарт халық ұсынысындағы тауарға қатысты өз ережелдерін бекітті.

Ал қазіргі таңда Францияда 3мыңнан астам, бағаны мемлекеттік қадағалау орталықтары жұмыс істейді. Олардың негізгі міндеттері – мемлекеттік ішкі саудаға байланысты бағаға тәртіп орнату. Қазіргі этапта Францияда 20%-бағаның түрі мемлекеттің қадағалауында болса 80%-еркін баға құру жүйесінде.

Бағаны қадағалау мемлекеттің негізгі құралы болып табылады, осылайша ауылшаруашылық тауарына, фермерлердің кірісіне, жұмысшыладың өндірістігін бақылайды. Бұл бағалар 90%-дейін қадағаланады. Мемлекет деп осындай метод арқылы жанама әсер етіп, басқа өндірістердің жақсы дамуына кедергі жзасайды.

Бағаны қадағалауда мемлекеттік құрылым жұмысымен қаржы және финанс министрлігінің, конкуренттік департамент айналысады.

Бағаны қадағалау тәжірибесі Жапноияда өте қызықты. Мұнда мемлекет жоғары бағаларды орната алмайды. Бұл жөнінде ережелер жүргізілген. Осы ереже бойынша, көлемі 30млрд. Иеннен жоғары келетін өнімге бұл ереже жарамсыз болып табылады. Мемлекет күрішке, етке бидайға және сүтті тағамдардың бағасын қадағалайды. Шындығында, бағалардың 20%-ғана қадағаланады. Бұл жөнінде антимониполы заңда (1947жылы) мемлекет тарихында өз орнын тапты.

Баға құрудың негізгі қатынасы сұраныс пен ұсынысқа байланысты. Бағаны қадағалаудың кеңсесі меңгеру орталығы бар. 1973жылы осы орган мемлекеттік баға құру қиыншылығын шеше бастады. Даму шеңберіне мыналар кіреді:

• Антимониполды заңдылықты қадағалау.

• Сұраныстың тенденцияларын зерттеу, ұсыныс, баға құрылк.

• Бағаны ұстап қалу, ұсынысты қажетті деңгейде және заңға сай бағамен конкуренттерге фискалы және финанс саясатын дұрыс жүргізу.

Швецияда бағаны қадағалауды арнайы мемлекеттік бағаны орталықтандыру органы жүргізеді. Бұған министрлік жауапты болады. Заңды қадағалау туралы бірнеше заңдар қабылданған. Кедендік салық түрінде импорттың бағасына тікелей әсерін тигізеді. Швецияда ауылшаруашылық субсидиялары осы ережелерді ұстанғанына байланысты, өзіндік жетістіктерге қол жеткізуде.

Австралияда мемлекеттңк қадағалау 1976жылы бекітілген баға туралы заңға, 1998жылы бекітілген картельдер туарлы заңға сай жүзеге асады. Ал, 1985жылы антидемпнгтік заң мемлекеттің бағаның тек 10% қадағалауына рұқсат береді.

Парламент бағаны темекі тауарына, тұзға, почталық қорға, телефонға, телеграфты және теміржол тарифтеріне бекітеді. Қаржы министрлігі бағаны спирттік сусындарға орнатады.

Австралияның экономика министрі бағаны өзгертуге тауардың шыққан уақытынан 6 айға дейін құқығы бар. Осылайша экономикалық мүмкіндіктерді шектей келе, мемлекет өз бағаларын халыққа ыңғайлы дәрежеде ұсынуға тырысады, және бұл жолда көп жетістіктерге жетуде. Бағаны сұраныс өлшеміне сай қоюын, мемлекеттік органдар жақсы, өте текстильді мәлімет қорын енгізуде.

Швецарияда тауардың бағасы мемлекет субсидиясын қорғау арқылы қадағаланады. Швецарияда бағаны қадағалау орталығы федералды ведомство болып табылады. Бағаны қадағалау күрделі жүзеге асады.

Осылайша, шетелдік бағаны құру, қадағалау тәжірибелері бізге үлкен сабақ береді, яғни маркетинг саласында дұрыс еңбек ету заңдылық тенденцияларын әр мемлекетке механизм формаларын береді.