2. Ұймның мүліктерін мобильді және мобильсіз түрлеріне бөлу

Кесте мәліметтері көрсеткендей қаражаттарды ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді активтер арасына тарату жыл басына соңғылардың пайдасына шешілді. Егер қысқа мерзімді активтердің үлесі жыл басында 98,9 % болды. Кәсіпорың негізгі құралдарды жалға алған, сонда ұзақ мерзімді активтер тек қана 101,7 мың. тенге көрсетеді. Осы көрсеткіштен кейін баланс валютасындағы ағымдағы активтер үлесін анықтау маңызды: ағымдағы активтер құнының кәсіпорының барлық мүлкінің құнына қатынасымен анықталатын кәсіпорын активтерінің тартылу (мобильді) коэффициентінің өсуі. Ол қарызды өтеуге арналған қаражат үлесін сипаттайды. Коэффициент мағынасы артқан сайын кәсіпорынның үздіксіз жұмысты қамту және кредиторлармен есеп айырсу мұмкіндігі де арта түседі. Қаржы тұрғысынан қарағанда оның өсуі актив құрылымындағы жағымды өзгеріс болып табылады яғни мүлік әлдеқайда мобильді (іске тартылған) болады, бұл оның айналымдылығың жылдамдығын және оны пайдалану тиімділігің өскендігін көрсетеді.

Талдау жүргізіп отырған кәсіпорында бұл коэффициенттің деңгейі жыл басында 0,98 (8205,7/8290,5), ал жыл сонында 0,99 (14557,2/14658,9) құрады.

Кәсіпорын активтерін таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі көрсеткіш -мобильді және иммобильді қаражаттар қатынасының коэффициенті. Ол ағымдағы активтер кұнын ұзақ мерзімді активтер құнына бөлу аркылы анықталады. Бұл қатынастың қолайлы және қауіпті көлемі, кәсіпорынның салалық ерекшіліктерше байланысты. Ондірістік кәсіпорындарда берілген көрсеткіштің денгейі 0,5-тең төмен болмауы тиіс.

3 . Мобильсіз құралдардың құрамы мен құрылымы Әрі қарай кәсіпорынның мүліктік жай-күні: қандай сапалық өзгерістер болғанын зерттеу қажет. Бұл кәсіпорынның материалды-техникалық базасын құрайтын және негізгі қорлары болып саналатын, онімнің өндірістік потенциалының маңызды элементінің жағдайын зерттеу қажет.

Кәсіпорын мүліктерінің жалпы құнындағы негізгі құралдардың нақты қүнының (қалдық) үлес салмағының өзгеруі, ерекше назар аударады. Өйткені бұл көрсеткіш кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің көлемін аныкдаудағы басты бағыт болып табылады. Кәсіпорын муліктерінің жалпы жиындағы негізгі құралдардың накты құнының коэффициентінің мөлшері баланс активтерінің ( барлық сомасының 50 пайыздан кем болмауы тиіс.

Негізгі құралдардың тиімді пайдаланылғандығын қорытындайтын көрсеткіш қор қайтымдылығы болып табылады. Аудитор бұл көрсеткіштердің зерттелгендігін, қор қайтымдылығы-жоғарылатуға бағытталған кешенді шаралар жасалып және оның жүзеге асырылғандығын тексеруі тиіс. Сондай-ақ, аудитор негізгі құралдарды пайдаланудың тәртібін бұзушылыққа және сыздыққа жол берілгендігін, өндірістік мақсат үшін сатып алынған шаруашылық мүліктерін және басқа да мүліктерді шаруашылықтың жұмыскерлеріне заңсыз жеке басына пайдалануға берілген жағдайдың орын алмағандығын анықтауға тиіс. Бұндай фактілер кездескен жағдайда мүліктерді пайдаланған тұлғалардан төлем ақы алынғандығын анықтау керек.

Аудитор негізгі құралдардың белсенді бөлігін пайдаланудың тиімділігін экстенсивті жолмен де, интенсивті (екпінді) жолмен де көтеру арқылы жететін талдауға ерекше назар аударуға міндетті.

Негізгі құралдар – бұл кез-келген өндірістің ең негізгі факторларының бірі. Оның жағдацы және тиімді қолдануы кәсіптік щаруашылық қызметіне соңғы қорытындылары тіке әсер етеді. Негізгі қорды рацианалды қолдану және өнеркәсіптің кәсіптік қуаты барлық техникалық – экономикалық еөрсеткіштердің жақсаруына алып келеді, сонымен қатар өнім шығару көлемінің өсуіне,еңбек көлемінің дайындығына.

Негізгі қордың талдауы бірнеше бағытта жүруы мүмкін, оны кешенді өңдеу осы құрылымға баға беруге, динамика және тиімділік пен негізгі қорларды және ұзақ мерзімді инвестициялар қолдануға болады.

Талдау бағыты мен талдау тапсырмасының таңдауы басқару қажеттіліктерімен анықталады. Негізгі құралдардың динамика құрылымын талдау, инвестициялық тплдау қаржылық талдаудың мазмұнын құрайды. Негізгі құралдарды қолдану тиімділігінің бағасы және пайдаланылу шығындары басқарушылық талдауға жатады, бірақ жоғарыда көрсетілгендей бұл талдаулардың арасында шектеу жоқ,

Мазмұны бойынша және құрал – жабдықты пайдалы талдау өнімнің өзіндік бағасын талдаудың құрама бөлігі болып табылады.

Негізгі құралдардың динамикасы мен құрылымының жағдайын зертеуге ерекше көңіл бөлінеді, өйткені ұзақ мерзімді кәсіпорын активінде үлкен үлес салмағын алады.

Кәсіпорынныңнегізгі қоры өнеркәсіптік – және өнеркәсіптік емес болып бөлінеді, сонымен қатар өндірістік емес қорларды белгілейді.

Одан басқа активті бөлігін (жұмыс машиналары және құрал – жабдықтар) және пассивті бөлігінің қорын анықтау белгіленген, сонымен қатар функционалды белгіленген бөлек кіші топтар сәйкес келу белгіленген өндірістік ғимарат, жұмысшылар және жұмыс машиналары, құрал – жабдықтар, орнату және өлшеу құралдары және тағы басқалар)

Бұл жерде үлкен көңіл бөлінетін жағдай пассив пен активтің қарым – қатынасы, жұмыс машинасы, өйкені олардың жоғары үйлесімділігі көбіне қор қайтарымына, қор табыстылығына және кәсіпорынның қаржылық жағдайы на туелді.

Неғұрлым негізгі құралдарды толық және рационалды қолдану еңбек өндірісінің өсуіне қор қайтарымының жоғарлауына жұмыс пен қызмет көрсетудің көбейуіне өіндік құнның төмендеуіне алып келеді:

Негізгі құралдардың тапсырмасын талдау мынандай:

1 Негізгі құралдардың құрылымдық бөлімшелері және кәсіпорнның қажеттіліктерін қанағаттандыруды орнату;

2 Көлемінің құрамының және техникалық деңгейінің сәйкес келуі;

3 Жаңартылуы және шығып келуі;

4 Негізгі құралдардың техникалық жағдайын зерттеу;

5 Тиімді құрал – жабдықты қолданудың уақыты және қуаты бойынша анықтау;

6 Қор қайтарым өсімінің резервтерін анықтау, негізгі құралдарды қолдануды жақсарту үшін қызмет пен кіріс есебінің көлемінің ұлғаюы.

Негізгі құралдарды талдауды жүгізуде бухгалтерлік статистикалық және оперативтік есеп мәліметтері қолданылады. №1 үлгіде «Бухгалтерлік баланс» мәліметтері қолданылады, сонымен қатар статистикалық нысан №11 «Негізгі құралдардың материалдық емес активтердің нақтылығы және қозөғалысы туралы есеп беру »

Кәсіпорын қызметінің тиімділігін сипаттайтын ең маңызды көрсеткіштің бірі - қор қайтарымы, ол негізгі өндірістік қорларды пайдалануды қорытындылаудың көрсеткіші болып табылады. Ол талдау кезеңінде өнім сатудан түскен табыстың (ақша) негізгі өндірістік қорлардың жылдық орташа құнына қатынасымен формула бойынша анықталады:

Мұнда: f - қор қайтарымы;

F - негізгі өндірістік қорлардың жылдыөқ орташа құры;

D^N - өнім сатудан түскен табыс (ақша).

Қор қайтарымы кері көрсеткіш - қор сыйымдылығы

- немесе - ретінде есептеледі.

Қор сыйымдылығы көрсеткішінің бір артықшылығы, оның алымын құрамдас бөліктер, жеке цехтар мен қондырғылар тобы бойынша жіктеуге болады. Бұл әрбір өндірістік учаскеде техниканы пайдаланудың, қорларды пайдаланудың қорытындылау көрсеткішіне әсерін анықтауға мүмкіндік береді.

Қор қайтарымын анықтағанда өнімнің көлемі құндық, заттай және шартты өлшемдермен есептелуі мүмкін.

Негізгі өрдірістік қорлардың пайдаланылуын заттай өнім көлемімен есептелген қор қайтарымы көрсеткіші дәл бейнелейді. Алайда, заттар және шартты заттай өнім көлемінің өлшемдерін тек бір ғана өнім түрін шығаратын кәсіпорындарда немесе оны бір салмаққа теңестіруге болатын болса қолануға болады.

Бұйымдардың кең номенклатурасын шығаратын кәсіпорындардың көпшілігі үшін қор қайтарымының жинақ көрсеткіштеріқұн түріндегі өнім көлеміне негізделіп есептеледі. Онда негізінен тауарлық өнім мен сату көлемі қолданылады.

Қор қайтарымының шамасы мен динамикасына кәсіпорынға байланысты және байланыссыз әр түрлі себептер әсер етеді. Шаруашылықты интенсивті жолмен жүгізу негізгі өндірістік қорларды орташа жылдық құнын 1 теңгесіне өрім шығаруды жүйелі көбейтуді болжайды, оған механизм, машина мен жабдықтардың өнімділігін арттыру, олардың босқа тұруын азайту, техниканы оңтайлы жұмыс істеу, негізгі өндірістік қорларды техникалық мейлінше жетілдіру арқылы жетуге болады.

Талдау барысында, ең алдымен негізгі өндірістік қорлар мен қор қайтарымының белсенді бөлігінің құрылымының еңбек құралдарын пайдаланудың қорытындылау көрсеткіші деңгейінің өзгеруіне әсерін анықтау қажет. Негізгі өндірістік қорлар құрылымының қор қайтарымына әсері негізгі өндіріс қорларының әр түрлі категорияларының өндірістік процеске бірдей қатынасуына байланысты. Қор қайтарымы есептегенде, олардың белсенді бөлігі негізгі өндірістік қорлардан бөлінді және өндіріс көлемінде тиімді пайдалануына байланысты ол еңбек құралдарына ( жұмыс машинасы мен жабдықтар) тікелей әсер етеді. Қор қайтарымын талдаудың бұл екі факторлық моделі өте қарапайым болады. Осы факторларда қор қайтарымының тәуелділігі мына формуламен бейнеленеді;

Мұнда: f – қор қайтарымы;

F ^a- негізгі қорлардың белсенді бөлігі;

F - негізгі өндірістік қорлардың жылдық орташа құны;

- өндірістік негізгі қорлардың жалпы құнындағы белсенді бөлігінің үлес салмағы;

- негізгі өндірістік қорлардың белсенді бөлігінің қор қайтарымы.

Бұл факторлардың шамасын анықтау үшін бастапқы мәліметтер кестеде келтірілген

Кесте

Негізгі өндірістік қорлардың тиімділігі

№	Көрсеткіштер	Өткен жылы	Есеп беру жылы	Ауытқуы (+, - )
1	Өнімді сатудан түскен табыс , мың тг	534872,1	741891,5	207019,4
2	Негізгі өндірістік қорлардың жылдық орташа құны, мың тг. соның ішінде: белсенді бөлігінің, мың тг.	194632,5 108410,3	260346,1 176514,6	+65713,6 +68104,3
3	Белсенді бөлігінің үлесі, %	55,7	67,8	+12,1
4	Белсенді бөлігінң қайтарымы, тг.	4,9	4,2	-0,7
5	Қор қайтарымы, тенге	2,75	2,85	+0,1

Өнімді сатудан түскен табыс 2007 жылда 207019,4 мың.тенгеге көбейген, сонда негізгі өндірістік құралдардың бағасы 65713,6 мың.тенге көбейген және 260346,1 мың.тг құрайды.

Негізгі өндірістік қорлардың белсенді бөлігінің үлес салмағы 55,7 % немесе 108410,3 мың.тг. құраған , және ол 12,1 % өзгерді. Қор қайтарымы деңгейі 2,75 тг құрады 2006 жылда және 2,85 тг 2007жылда. Өзгерісі 0,10 тенге болды.