- •37. Интонация буйынса һөйләм төрҙәре
- •Раҫлаусы һәм инҡаь итеүсе һөйләмдәр
- •Ике составлы һөйләмдәр
- •38. Ике составлы һөйләмдәрҙең эйәһе һәм хәбәре, уларҙың төрҙәре һәм бирелеше
- •42. Бер составлы һөйләмдәр
- •Билдәле эйәле һөйләмдәр
- •Билдәһеҙ эйәле һөйләмдәр
- •Инфинитив-модаль һөйләмдәр
- •Атама һөйләмдәр
- •Аныҡлаусы
- •Тултырыусы
- •43.Тиң киҫәктәрҙең үҙ-ара бәйләнеше
- •Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе
- •Тиң киҫәктәр эргәһендә дөйөмләштереүсе
- •45. Һөйләмдең айырымланған эйәрсән киҫәктәре
- •Аныҡлаусыларҙың айырымланыуы ]
- •46. Хәл әйтеме һәм уның айырымланыуы
- •6) Һирәкләп булһа ла, өндәш һүҙҙәр исемләшкән сифаттарҙан, һандарҙан, алмаштарҙан да килергә мөмкин.
- •Вокатив һөйләм
- •Инеш һүҙ менән инеш һүҙбәйләнештәр
- •Инеш һөйләмдәр
- •47. Ҡушма һөйләм ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә
- •Теҙмә кушма һөйләм Теҙмә ҡушма һөйләм тураһында дөйөм төшөнсә
- •49. Эйәртеүле кушма һөйләм
- •Аныҡлаусы һөйләм
- •Аналитик-синтетик аныҡлаусы һөйләм
- •Тултырыусы һөйләм
- •Аналитик тултырыусы һөйләм
- •Урын һөйләм
- •Аналитик сәбәп һөйләм
- •Аналитик-синтетик сәбәп һөйләм
- •Аналитик-синтетик рәүеш һөйләм
- •Аналитик-синтетик дәрәжә-күләм һөйләме
- •Сағыштырыу һөйләме
- •Синтетик сағыштырыу һөйләме
- •Аналитик сағыштырыу һөйләме
- •Аналитик-синтетик сағыштырыу һөйләме
- •Аналитик-синтетик шарт һөйләм
- •Кире һөйләм
- •Синтетик кире һөйләм
- •51. Катмарлы синтаксик конструкциялар
- •Күп эйәрсәнле ҡушма һөйләм
- •Асыҡ структуралы күп эйәрсәнле ҡушма һөйләм
- •52. Ҡатнаш ҡушма һөйләм
- •Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм
- •Ябыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм
- •Был донъяның хикмәттәре шундай ҡыҙыҡ: Берәү тарта тормош йөгөн ҡыҙып-ҡыҙып,
- •54. Тура телмәр
- •Полилог
- •Ситләтелгән телмәр
- •Пунктуация
- •58. Жәлил кейекбаев
- •Рсфср кмнкирскии юсударствғиныя уиимтпм доктор филологических наук, профессор киекбаев Дж. Г.
43.Тиң киҫәктәрҙең үҙ-ара бәйләнеше
һөйләмдең тиң киҫәктәре үҙ-ара интонация менән генә түгел, теркәүестәр ярҙамында ла бәйләнәләр. Интонация менән теркәлеп килгән тиң киҫәктәр араһына өтөр ҡуйыла.
Тиң киҫәктәр бер-береһенә түбәндәге теркәүестәр ярҙамында теркәләләр.
1) Йыйыу теркәүестәре (һәм, та тә, да Iдә, ҙа!ҙә, ла I лә, тағы, тағы ла, шулай ук).
Һәм, та I тэ, да I дә, ҙа I ҙә, ла I лә теркәүестәре менән теркәлеп килгән тиң киҫәктәрҙә тигеҙ хоҡуҡлыҡ һыҙыҡ өҫтөнә алына, уларҙың бер бөтөн һүҙҙәр берләшмәһе икәнлеге ап-асыҡ күренә: Хәҙер иң матур урын — күл буйы һәм туғайлыктар (Ә. Вәли). Тиң киҫәктәрҙең һаны икенән артыҡ булып, һәм, та I тэ, да I дә, ҙа I ҙә, ла I лә теркәүестәре һуңғы тиң киҫәк алдынан ғына килһә, тиң киҫәктәрҙең ябыҡ рәте барлыҡҡа килә: Урамдағы бөтә нәмәләр: тәҙрәләр, стеналар, хатта кешеләрҙең кейемдәре лә күҙҙе сағылдыра (С. Агиш).
Теркәүестәр һәр тиң киҫәк алдынан ҡабатланып килһәләр, тиң киҫәктәрҙең асыҡ рәтен барлыҡҡа килтерәләр һәм был осраҡта ҡабатланып килгән теркәүесле тиң киҫәктәр араһына өтөр ҡуйыла: Бикморатты был һорау каушатманы ла, уңайһыҙлан-дырманы ла (Н. Мусин).
Тиң киҫәктәр араһында теркәүестәр ҡабатланып килмәһә, өтөр ҡуйылмай: Садрислам менән Вәлиулла киҙеүҙәге Сәфәрғәлегә кискә сход йыйырға куштылар ҙа үҙҙәре ауыл араһына сығып киттеләр (Ф.Иҫәнғолов). Менән бәйләүесе тиң киҫәктәрҙе теркәгәндә, һәм теркәүесе функцияһын башҡарып, тик ябыҡ рәтте генә барлыҡҡа килтерә ала, бергәлек мөнәсәбәтен көсәйтеү сараһы булып хеҙмәт итә: Уны Фатима менән Кадир оҙата төшәсәк (Б. Бикбай).
Тағы, тағы ла, шулай ук теркәүестәре тиң киҫәктәрҙе бер-береһенә теркәгәндә, ҡабатлау, көсәйтеү мөнәсәбәте белдерелә, улар тиң киҫәктәрҙең ябыҡ һәм асыҡ рәттәрен барлыҡҡа килтерә: Улар тағы ла килделәр, тағы ла һөйләштеләр, тағы ла бәхәсләштеләр («Совет Башҡ.»).
2) Ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре (ә, ләкин, әммә, фэкәт, юкһа) тиң киҫәктәрҙең тик ябыҡ рәтен генә барлыҡҡа килтерә һәм ҡар- шы ҡуйыу мөнәсәбәттәрен белдерә. Ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре менән бәйләнеп килгән тиң киҫәктәр алдында һәр ваҡыт өтөр ҡуйыла: Бикморат хәҙер кем килеп кереүен асык тоя, ләкин ауыҙ-асып бер һүҙ әйтә алмай (Н. Мусин). Ауылға табан юл то-тайык, юҡһа һәләк булабыҙ бит (С. Мифтахов).
Бүлеү теркәүестәре (йә, йәки, ни-ни, бер-бер, берсә, әле, әллә). Улар бүлеү, сиратлашыу, инҡар итеү мөнәсәбәтен белдерәләр, тиң киҫәктәрҙең асыҡ һәм ябыҡ рәтен барлыҡҡа килтерәләр: Ватырға ла, түгергә лә теләмәйһең, ә ул нәмә йә ватыла, йә түгелә лә ҡуя (С. Агиш). Ул берсә Кыҙраска, берсә Ғарифка ҡарап тик кенә ултырҙы (3. Биишева).
Аныҡлау, һығымта теркәүестәре (бәлки, хатта, тимәк, шуға күрә, шуға карамаҫтан, шунлыктан, шуның өсөн, шулай булһа ла һ. б.) Улар аныҡлау, һығымта яһау, сикләү мөнәсәбәтен белдерәләр һәм тиң киҫәктәрҙең тик ябыҡ рәтен генә барлыҡҡа килтерәләр: Беҙҙең былай йыйылып ултырғанды бер кем дә, хатта бисәң дә белергә тейеш түгел (Н. Мусин).
Сәбәп теркәүесе (сөнки). Ул сәбәп мөнәсәбәтен белдерә, тиң киҫәктәрҙең ябыҡ рәтен генә барлыҡҡа килтерә, телдә тиң киҫәктәрҙе теркәү вазифаһын сағыштырмаса һирәк башҡара: һалдат әкиәтен һөйләп бөтә алмай йоклап китте, сөнки бик арығайны (Б. Бикбай). Григорий Жуков һүҙен ослап бөтмәне, сөнки һүҙ таба алманы (А. Карнай).
