42. Бер составлы һөйләмдәр

Эйә менән хәбәр, предикативлыҡ мөнәсәбәтенә инеп, ике сос­тавлы һөйләм барлыҡҡа килтерә. Ләкин һөйләм барлыҡҡа килһен өсөн, ике баш киҫәктең булыуы мәжбүри түгел. Синтаксик кон­струкциялар йә эйә составынан ғына, йә иһә хәбәр составынан ғына төҙөлөргә мөмкин. Был саҡта предикативлыҡ бер состав менән белдерелә һәм бер составлы һөйләмдәр барлыҡҡа килә.

Бер составлы һөйләмдәр телмәрҙә йыш ҡулланыла, шуның менән бергә улар ябай һөйләм синтаксисының ҡатмарлы, хатта бәхәсле бүлеген тәшкил итә. Түбәндәге өҙөк телмәрҙә синтаксик конструкцияларҙың билдәле тәртиптә ҡулланылышын асыҡ күр­һәтә.

«Ул саҡта Үзбәкстанда район комсомол комитеты аппаратын­да эшләй инем. Командировкаға йыш йөрөлә. Шулай бер ваҡыт кол­хозға китеп барыу. Юл насар, һикәлтәләр автобусты, тулҡын өҫтөндәге кәмә һымаҡ, әле уңға, әле һулға ырғыта. Һикерткән һайын пассажирҙар эҫтәренә йәбешәләр.

— Ах, был юлды! ■— ти береһе, әрнеп.— Хужаһы юҡмы икән ни? Газетаға яҙып уҡытырға ине үҙҙәрен!

Тоттом да ошо юл хаҡында газетаға яҙҙым. Баҫтылар. Тәү­ге мәҡәләнең матбуғатта күренеүе минең өсөн ҙур шатлыҡ бул­ды, ҡанатландырып ебәрҙе. Тағы ла нәмәлер тураһында яҙҙым. Ул да баҫылды. Ошонан һуң осраған бер етешһеҙлектәр йәки яңы­лыҡтар тураһында хәбәр итә торҙом. Улар газета биттәрендә урын ала барҙы. Ә бер көндө әлкә газетаһына эшкә саҡырҙылар.

Әйтергә кәрәк, яңы шарттарға ҡапыл ғына күнегеп китеп бул­маны. Байтаҡ маңлай тирен түгергә тура килде» («Совет Башҡ.»).

Махсус әҙәбиәттә бер составлы һөйләмдәр, структур-грамматик һәм мәғәнәүи билдәләргә ҡарап, бер нисә төргә бүленә. Предика­тивлыҡтың хәбәр составы менән бирелеүенә нигеҙләнгән һөйләм­дәр: 1) билдәле эйәле һөйләм; 2) билдәһеҙ эйәле һөйләм; 3) дөйөм эйәле һөйләм; 4) эйәһеҙ һөйләм һәм 5) инфинитив-модаль һөйләм. Предикативлыҡтың эйә составында реалләшеүенән барлыҡҡа кил­гән һөйләм — ул атама һөйләм.

Шуныһы мөһим: бер составлы һөйләмдәрҙең тәүге өсәү һендә лә эйәле тигән термин бар, билдәле эйәле һәм билдәһеҙ эйәле һөй­ләмдәр билдәлелек-билдәһеҙлек идеяһын аңлатыу буйынса бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылалар. Был иһә билдәлелек-билдә­һеҙлек мәғәнәһенең синтаксик кимәлдә сағылышын күрһәтә.

Бер составлы һөйләмдәрҙең был традицион бүленеше лингвис­тик хеҙмәттәрҙә эҙмә-эҙ һаҡланмай. Әйтәйек, рус теленең яңы ака­демик грамматикаһында бер компонентлы һөйләмдәрҙең төрҙәре өсөн ғәҙәти терминология бөтөнләй ҡулланылмайынса, тик улар­ҙың кластары һәм уларға нигеҙләнгән формаль типтары (схема­лары) күрһәтелгән ⁴.

Билдәле эйәле һөйләмдәр

Бер составлы Һөйләмдәрҙе>кб1дл_төрө үҙенең мәғәнәһе — билдә­лелекте белдереүе һәм структур-грамматик төҙөлөшө — ҡылым һәм исем хәбәрле булыуы менән ике составлы һөйләмдәргә яҡын тора. Шуға күрә лә мәктәп дәреслектәрендә бер килке билдәле эйәле һөйләмде эйәле һөйләм тигән исем аҫтында ике составлы һөйләм итеп ҡаранылар. Башҡорт теленең академик грамматикаһында был һөйләмгә урын бирелмәгән ⁵.

Билдәле эйәле һөйләмдәр билдәлелек менән бәйләнгән. Был мә­ғәнә уның хәбәре вазифаһын үтәгән ҡылым һөйкәлештәре тарафы­нан билдәләнә. Ҡылым һөйкәлештәренән булған хәбәрҙәр, ғәҙәт­тә, беренсе заттың (һөйләүсенең), икенсе заттың (тыңлаусының) һәм өсөнсө заттың берлек һанының эш-хәрәкәттәрен реалләштерә. Тәүге ике заттың күрһәткестәре исем хәбәрҙә махсус хәбәрлек ялғауы менән белдерелә. Миҫалдар: Машинамдың капотын асып, мотор-фәләнде караштырҙым. Шунан дымлы сепрәк менән тәҙ­рәләрҙе, кабинаны һөртөп алдым. Зөләйханың аласыҡта ниҙер эшләп йөрөгәнен беләм. Бер-ике тапҡыр өйөнә лә инеп әйләнде. Мине лә күргәндер инде, ләкин өндәшмәне (Н. Мусин); Мәндем­гә еттемме, туктап калам. Уның бер тигеҙ етеҙлек менән, бер үрәпсеп, шарлап, бер сөбөрләп кенә, нисектер арығандай, йәйрәп ятыуына карайым (Ә. Вахитов); Уҡыуҙарымды бөтөрөп, ауылыма кайтып китәм. Арығанмын (3. Ураҡсин); Ярты быуат тигән ят түбәгә, бәй, килеп тә шулай куядыммы? Тирә-яҡҡа ҡарап, сама йөрөтәм: Уңдыммы, тим әллә туңдыммы? (М. Кә­рим); — Торҙоңмо ни балам? — Торҙом (С. Агиш).

Телмәрҙең һөйләү һәм яҙма формаларында шуны билдәләп була: һөйләүсе (беренсе зат), ғәҙәттә, икенсе зат (адресат) исеме­нән һөйләй. Телмәрҙең эске монологка тартым был төрөн дә бил­дәле эйәле һөйләмгә ҡаратабыҙ. Миҫал өсөн: Арҡаларҙы артыл­ғас, һарҡыу менән йәнә уйпатҡа барып төшәһең (Ж. Кейекбаев); Унан инде, бер нисә минутҡа булһа ла, Ҡаран эргәһенә тукта-лаһың: услап һыу әсәһең, ҡулды сәңгетерлек һалҡын һыуы ме­нән бит-күҙеңде йыуаһың (Н. Мусин); Йөрөй торғас, төрлө хәл­дәргә лә юлығаһың (Ә. Вахитов).

Йәнле һөйләү телендәге Ни хәлле йәшәп ятыу? Ни эштәр бөтөрөү? кеүек һөйләмдәрҙе лә Ни хәлле йәшәп ятаһың? Ни эштәр бөтөрәһең? тибындағы билдәле эйәле һөйләмдәрҙең си­нонимик варианты итеп ҡарарға кәрәк. Мәҫәлән: Ниҙәр күсереү был саҡта, Сәмиғулла ҡусты? Имен генә ятыумы? — тине Әхмә-ди (Ж- Кейекбаев).

Бойороҡ һөйкәлешендәге ҡылым хәбәрҙең дә билдәле эйәле һөйләм төҙөү мөмкинлеге бар: Кисә тәхеттә ултыр, бөгөн хәйер һораш. Донъя ни эшләтмәй бәндәһен (әкиәттән).

Тел материалынан күренеүенсә, монологик телмәрҙә лә, диалог­тарҙа ла билдәле эйәле һөйләм йыш осрай. Шуның менән бергә уларҙың текстағы ике составлы һөйләмдәр менән мөнәсәбәттәш, контекстуаль характерҙа булыуын һис шикһеҙ танырға кәрәк. Бер өҙөк килтерәйек: Шакир кискә тиклем йөрөнө, һауынсылар, көтөүселәр менән танышты. Йәйләү тормошо менән кыҙыкһын-ды. Хатта дәфтәр битенә карта һымаҡ бер нәмә төшөрөп тә алды (Ә. Вахитов).