47. Ҡушма һөйләм ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә

Ул ике йәки бер нисә һөйләмдән төҙөлә. Ҡушма һөйләм ябай һөйләмдәрҙең яһалма ҡушылмаһы ғына түгел, шуның өсөн ҡушма һөйләм составындағы һөйләмдәрҙе ябай һөйләмдәр тип атарға ярамай. Икенсе төрлө әйткәндә, теләһә ниндәй ябай һөйләмдәр­ҙән ҡушма һөйләм төҙөлә алмай. Шуның менән бергә һәр бер ҡуш­ма һөйләмде лә ябай һөйләмдәргә тарҡатып булмай.

Ҡушма һөйләм эсендәге һөйләмдәргә мәғәнә, структура һәм интонация берҙәмлеге хас. Мәғәнә яғынан ҡушма һөйләмдә бер генә предмет йәки кеше хаҡында ла һүҙ барырға мөмкин. Мәҫә­лән: Йәлил — студент, ул тырышып уҡый. Был теркәүесһеҙ теҙ­мә ҡушма һөйләмдә һүҙ Йәлил тураһында ғына бара.

Ҡушма һөйләм ике составлы һөйләмдәрҙән торһа, уның соста­вында кәмендә ике эйә менән ике хәбәр бирелә. Мәҫәлән: Хал-кыбыҙ борон-борондан йырҙан рух алып йәшәгән, йыр уның ауыр яҙмышын еңеләйткән, уны ғорур иткән, еңеүҙәргә әйҙәгән (Ф. Рәхимғолова).

Телмәр ағышының үҙенсәлегенә ҡарап, ҡушма һөйләм бер сос­тавлы һөйләмдәрҙән дә төҙөлөргә мөмкин. Мәҫәлән: Төшкә тик­лем бөтә көс менән сайыр әҙерләргә, төштән аҙаҡ уларҙы бер ергә ташып өйөргә (Н. Мусин). Бында бер эйә лә бирелмәгән. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡушма һөйләмдә хәбәрҙәр бөтөнләй ҡулланылмай, йәғни атама һөйләмдәр урын ала. Мәҫәлән: Һиндә көс, һиндә хеҙ­мәт, һиндә кешегә хөрмәт! (Н. Нәжми). Был миҫалда өс атама һөйләм бар. Әгәр икенсе һәм өсөнсө «һиндә» һүҙе ҡулланылмаһа, теҙмә ҡушма һөйләм ҡәҙимге бер составлы атама һөйләмгә әүере­лер ине.

Ике йәки бер нисә һөйләмдән төҙөлгән синтаксик конструкция ҡушма Һөйләм тип атала.

Әгәр ҡушма һөйләм йыйнаҡ һөйләмдәрҙән торһа, ул ябай уйҙы белдерә. Ә инде ул тарҡау һөйләмдәрҙән төҙөлһә, ҡатмарлы уйҙы аңлата. Тимәк, бөтә ябай һөйләмдәр ҙә — ябай уйҙы, ә һәммә ҡуш­ма һөйләмдәр ҙэ ҡатмарлы уйҙы белдерә тигән фекер дөрөҫ түгел. Айырымланған эйәрсән киҫәкле, хәл әйтемле, бик күп тиң киҫәк­ле ябай тарҡау һөйләмдәр ҡатмарлы уйҙы аңлата.

Әгәр ҡушма һөйләм эсендәге бер һөйләмдән икенсе һөйләмгә һорау биреп булмаһа, бындай ҡушма синтаксик конструкция теҙ­мә ҡушма һөйләм тип йөрөтөлә. Мәҫәлән: Малайҙар теүәтәй

типкес, соҡор туп, һыҙма туп уйнай торҙолар; кыҙ балалар, бер урынға өйөлөп ултырып, бишташ ырғыттылар (Ж. Кейек­баев). Бында ике һөйләм бер-береһенә теҙмә юл менән бәйләнгән.

Әгәр ҡушма һөйләм составындағы бер һөйләмдән икенсе һөй­ләмгә һорау биреп булһа, ундай ҡушма синтаксик конструкция эйәртеүле ҡушма һөйләм тип атала. Мәҫәлән: Кем да кем тормош­та матур йашәй белә, шул батырлыҡҡа ла һәләтле (Я. Хамма­тов). Эйәртеүле ҡушма синтаксик конструкцияла ҡайһы һөйләмдән сығып һорау бирһәк, шул һөйләм баш һөйләм тип, ә һорауға яуап ҡайтарғаны эйәрсән һөйләм тип йөрөтөлә.

Теҙмә кушма һөйләм Теҙмә ҡушма һөйләм тураһында дөйөм төшөнсә

Билдәле дәрәжәлә үҙ аллы булған ике йәки бер нисә һөйләм­дең теҙмә бәйләнешкә инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡушма синтаксик конструкция теҙмә ҡушма һөйләм тип атала.

Эйәртеүле ҡушма синтаксик конструкцияларҙан айырмалы рә­үештә, теҙмә ҡушма һөйләмдең составына ингән компоненттарҙың үҙ аллы исеме юҡ. Тел практикаһында уларҙы киҫәктәр, йә булма­һа дөйөм атама менән һөйләмдәр тип йөрөтәләр.

Грамматик яҡтан бөтөнләй үҙ аллы һөйләмдәрҙең йәнәш торо­уы ғына теҙмә ҡушма һөйләм барлыҡҡа килтерә алмай әле. Теҙмә ҡушма синтаксик конструкциялар үҙҙәренең төҙөлөшө (структура­һы) һәм мәғәнәһе яғынан бер бөтөндө тәшкил итәләр. Тышҡы яҡтан теҙмә бәйләнешкә нигеҙләнгән берҙәмлек интонация, теҙмә теркәүестәр, киҫәктәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәшлеге, хәбәрлек форма­ларының һәм һөйләм схемаларының бер төрлөлөгө, лексик-грам­матик элементтар һ. б. сараларҙан ойоша. Теҙмә ҡушма һөйләм­дәрҙең дөйөм мәғәнәһе уның компоненттарының үҙ-ара мәғәнә мө­нәсәбәтенә нигеҙләнә. Был дөйөм мәғәнә, ғәҙәттә, теҙмә бәйләнеш­те (паратаксисты) барлыҡҡа килтереүсе саралар ярҙамында төр­ләнә, үҙгәрә, ҡатмарлана бара.

Теҙмә бәйләнеш сараларының ниндәйе файҙаланылыуына ҡа­рап, теҙмә ҡушма синтаксик конструкциялар ике ҙур төркөмгә — теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәргә бүленә. Килеп сығышы яғынан ҡарағанда, шуларҙың теркәүесһеҙҙәре тер­кәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәргә ҡарағанда тәүҙәрәк формалаш­ҡан һәм таралыш алған. Башҡорт әҙәби теленең һөйләү һәм яҙма формаларының материалы ошоно раҫлай.

Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең компоненттары үҙ-ара интонация (һанау, ҡаршы ҡуйыу, көттөрөү, асыҡлау) ярҙамында бәйләнә. Миҫалдар: Ул миңә фронт хәлдәрен һөйләне, мин уны Мәскәү яңылыҡтары менән таныштырҙым (Д. Юлтый). Уҡытыу­сы сағында ошо ниәтен бойомға ашыра алманы: һәйкәл өсөн аҡса табылманы, музей өсөн бина булманы (Б. Рафиҡов).

Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең составына ингән киҫәк­тәр йыйыу, ҡаршы ҡуйыу, бүлеү-ҡабатлау, асыҡлау мәғәнәләрем грамматикалаштырыусы теҙмә теркәүестәр ярҙамында берләшә­ләр. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйлөмдәрҙә интонация төп рол­де уйнай, теркәүесле теҙмә ҡушма конструкцияларҙа, комму­никатив маҡсатҡа ярашлы рәүештә, формаль саралар (теркәүес­тәр) файҙаланыла, һөҙөмтәлә улар семантик яҡтан конкретыраҡ булын сыга. Миҫалдар: Сапҡындар Килембәт артынан саба тор­ҙо, ә ул береһенә лә күренмәй ҡаса торҙо (К. Мәргән). Тылдағы бандитизмға ҡаршы көрәшеүгә башта еңел генә ҡарағайнылар, әммә был көрәш фронттағынан да ҡатмарлыраҡ булып сыҡты (Ф. Иҫәнғолов). Емеш тә бармаҡсы ине лә, ағаһы ла, еңгәһе лә ҡаршы килде (3. Биишева). Йә сит кешеләр ҡамасауланы, йә үҙе­нең ҡыйыулығы етмәне (Д. Исламов).

Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең бер стилистик үҙенсәлеге шунда: тәүге компоненттың хәбәре вазифаһын теҙмә бәйләнеште бирә алыуға яраҡлашҡан -п аффикслы хәл ҡылым башҡара. Тауыш ағышы яғынан был осраҡта интонацион тамамланғанлыҡ булмай, ләкин эйәртеүле мөнәсәбәт тә барлыҡҡа килмәй, ә теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдең үҙенсәлекле төрө генә яһала. Миҫалдар: Ҡояш яңы ғына сығып, тирә-яғы ҙур алҡа менән әйләндереп алын­ған ине (М. Ғафури). Бына бер заман ҡар ҡатыш ямғырҙар яуып, ҡаты һалҡындар башланды (3. Ураҡсин).

һәр ҡушма синтаксик конструкция, шул иҫәптән теҙмә ҡушма һөйләм дә, иң кәмендә ике киҫәктән тора. Теҙмә ҡушма һөйлөм­дәрҙә йыш ҡына компоненттарҙың һаны икәүҙән артып китә. Грам­матик тикшеренеүҙәрҙә уларҙы күп быуынлы теҙмә синтаксик кон­струкциялар тип йөрөтәләр. Ошоға бәйләнешле рәүештә теҙмә ҡушма синтаксик конструкцияларҙың асыҡ йәки ябыҡ структуралы икәнлеген билдәләү мәсьәләһе күтәрелә. Әлбиттә, был принцип­ты башҡорт теленең теҙмә ҡушма һөйләмдәренә тулыһынса ҡара­тып булмай, сөнки ул өлөшләтә генә билдәләнә. Структур асыҡ-лыҡ-ябыҡлыҡ бер типтағы компоненттарҙың булыуына нигеҙләнә.' Тел факттарынан күренеүенсә, сағыштырыу — ҡаршы ҡуйыу мө­нәсәбәтендәге һөйләмдәрҙең структураһы, ғәҙәттә, ябыҡ (йомоҡ) була. Мәҫәлән: 1) Ата байлығы улға йоҡмаҫ, әсә байлығы ҡыҙға йоҡмаҫ (мәҡәл). 2) Индрил ҡарышып маташҡайны ла, ҡатын уны тыңларға ла теләмәне (Д. Юлтый). 3) Йәштәр үҫә, беҙ сүгәбеҙ (Я- Хамматов). 4) Бәхет тураһында күпме аҡыллы һүҙҙәр әйтел­гән, ә 1/ны һәр кем үҙенсә аңлай (Р. Солтангәрәев).

Компоненттары үҙ-ара йыйыу, бүлеү-ҡабатлау, асыҡлау-тулты-рыу мөнәсәбәтендә килгән теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең, теоретик яҡтан ҡарағанда, асыҡ структуралы булыуы күренә. Миҫалдар: 1) Күп елдәр иҫер, күп һыуҙар ағыр, үткән ғүмер генә һине онот­тора алмаҫ (Ш. Бикҡол). 2) Әллә һин флейта моңо, Әллә таң еле инең? Әллә һин үҙең шаштырҙың, Әллә мин тиле инем? (М. Ха­рис). 3) Аръяҡта атыш һаман көсәйҙе: пулеметтар тыҡылдай, аттар кешнәй, гөрһөлдәп туптар ярыла (Y. Сирбаев).

Теҙмә синтаксик конструкцияларҙағы һөйләм тәртибенең ныҡ­лығына ҡарап, уларҙы һығылмалы һәм һығылмалы булмаған төр­ҙәргә бүлергә мөмкин. Миҫалдар: 1) Сөләймән райкомда эшләне,

Мэрйәм мәктәптә балалар уҡытты (Я- Хамматов). 2) Көнсығыш­та самурайҙар ҡылыс янай, көнбайышта фашизм ҡоторона (И. Аб­дуллин). 3) Һабантуйҙан һуң бер-ике генә һәйбәт көн булды ла, унан һауалар бик насарайып китте (Ф. Әсәнов). 4) Ауылдар һи­рәк, ләкин барыбер йылға кешеһеҙ түгел (К. Мәргән). Был һөйләм­дәрҙең, тәүге икәүһендә компоненттарҙың урынлашыу тәртибе сағыштырмаса ирекле, ә һуңғыларында һөйләм тәртибе тотороҡло. Ғөмүмән алғанда, теҙмә ҡушма синтаксик конструкцияларҙың һы­ғылмалы булыу-булмауы коммуникатив маҡсаттан, контекст үҙен­сәлегенән, хәбәр итеүҙең предметын һәм яңылығын үҙ эсенә алған актуалләшеү күренешенән сығып билдәләнә. Мәғәнәгә зыян кил­термәйенсә, һөйләм тәртибен үҙгәртеү мөмкинлеге теҙмә ҡушма синтаксик конструкцияларҙы барлыҡҡа килтергән лексик-грамма­тик элементтар, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәте менән бик тығыҙ бәй­ләнештә тора.

Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙе структур-семантик йәһәттән ҡараған­да, компоненттар өсөн уртаҡ лексик-грамматик элементтарҙың бу­лыуы күҙгә ташлана. Уларҙы мөнәсәбәттәш берәмектәр тип атар­ға мөмкин. Мөнәсәбәттәш берәмектәрҙең урын алыу-алмауына ҡа­рап, теҙмә ҡушма һөйлөмдәрҙә коррелятлы һәм коррелятһыҙ син­таксик конструкциялар айырып йөрөтөлә. Уртаҡ киҫәктәр дөйөм фон булған осраҡҡа миҫалдар: 1) Председателдән берәүҙәр бер нә­мә һорай, икенселәр икенсе нәмә таптыра (И. Ғиззәтуллин). 2) Директорҙың маңлай һырҙары тәрәнәйгән, ҡаштары һалын­ған, күҙ ҡарашы ла кәйефе юҡлығын күрһәтеп тора ине (Ф. Әсә-

HOBi .

Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙең компоненттары бер типтағы конст­рукцияларҙан төҙөлә. Мәҫәлән: 1) Ашлыҡтар күкрәп үҫте, мал­дар артҡандан-артты, ауыл матурланғандан-матурланды, кол­хоз көсәйгәндән-көсәйҙе (Ғ. Ибраһимов). 2) Тәүҙә Ишморатов пар­тияға теләктәшлек итеүсе булып яҙылды, һуңыраҡ уны РКП(б) сафына ҡабул иттеләр (Ф. Иҫәнғолов). 3) Берәүҙәре көрәшсегә көс биреп тора, икенселәре йүгеректәрҙе дәртләндереп тауышла­на, өсөнсөләре атылған уҡтың мәрәйгә тура барып тейгәненә һоҡланып, яҙа киткәненә уфтанып ҡысҡырып ебәрә (К- Мәргән). Тәүге һөйләм бер төрлө блоктарҙан төҙөлгән; икенсе миҫалда «тәүҙә — һуңыраҡ» һәм «Ишморатов — уны» рәүешендәге мөнә­сәбәттәш элементтар бирелә; аҙаҡҡы һөйләмдең субстантивлашҡан һан формаларынан яһалған эйәләре эйәлектең морфологик юл ме­нән белдерелеүе нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәш торалар.

Теҙмә бәйләнештә килгән хәбәр формаларының бер элементын «йәйә тышына сығарыу» күренешен дә коррелятлылыҡ билдәһе итеп ҡарарға мөмкин. Мәҫәлән: Немецтарҙың косилка-лобог р вика­лары, фургондары, ҡа мыт-сбруйҙары, һәнәк-тырмалары йүнәте­леп, салғылары ҡайралып, кәрәкле ялсылары ялланып куйылғайны (Ғ. Дәүләтшин).

Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙәге был күҙгә ташланып торған тыш­ҡы билдәләр синтаксик конструкцияларҙы төркөмләгәндә хәл иткес була алмайҙар әле. Семантик (мәғәнәүи) принцип ышаныс-

ТЕҘМӘ ҠУШМА ҺӨЙЛӘМДӘРҘЕҢ СТРУКТУР-СЕМАНТИК

ТӨРҘӘРЕ

Семантик йәһәттән ҡарағанда, теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙ­мә ҡушма Һөйләмдәр бер-береһенән әллә ни айырылмай тиерлек. Шулай булғас, уларҙы айырым-айырым түгел, ә бер урында са­ғыштырып ҡарау уңайлы, был саҡта кәрәкһеҙ ҡабатлауҙарга ла юл ҡуйылмай.

Алда әйтелеүенсә, семантик төркөмдәрҙең нигеҙендә компо­ненттарҙың үҙ-ара мәғәнә мөнәсәбәте ята. Теҙмә ҡушма синтаксик конструкциялар был классифнкацион билдә нигеҙендә үҙҙәре бер нисә төркөмсәгә бүленә.

I. Йыйыу мәғәнәһендәге теҙмә ҡушма һөйләмдәр. Улар телдә бик киң таралған, хатта теҙмә синтаксик конструкцияларҙың иң ҙур күпселегең тәшкил итә, тиһәк тә хата булмаҫ. Теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдең компоненттары үҙ-ара һанау интонацияһы менән тоташа. Теркәүесле теҙмә ҡушма һөйлөмдәрҙә йыйыу мәғә­нәһе махсус теркәүестәр (да-дә, ҙа-ҙә, ла-лә, та-тә, һәм, шу­лай ук, йәнә, тағы, шуның менән бергә, шул ук вакытта) яр­ҙамында формалаша. Ысынбарлыҡтың бөтмәҫ-төкәнмәҫ күренештә­рен теркәүсе, билдәләүсе булараҡ, йыйыу мәғәнәһендәге теҙмә ҡуш­ма синтаксик конструкциялар хәл-ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙ теҙеп, тәф­сирләп һанап сығыу өсөн хеҙмәт итәләр, уларҙа һүҙ, ғәҙәттә, бер йәки бер нисә предмет, зат тураһында бара, улар объект һәм субъ­екттарҙы художестволы, фәнни тасуирлағанда йыш ҡулланыла. Иыйылмалылыҡ төшөнсәһе үҙе үк теҙмә бәйләнештең асылына тура килә. Был мәғәнәнең нигеҙендә компоненттарҙың ваҡыт яҫы­лығындағы үҙ-ара мөнәсәбәте ята. Ваҡыт мәгәнәһе контексҡа ҡа­рап бер-бер артлылыҡ, эҙмә-эҙлелек (йәнәшәлек), билдәле ваҡыт­ҡа туранан-тура бәйләнештә булмау кеүек сифаттарҙа алына, уның бик күп төрлө мәғәнә оттеноктары бар (мәҫәлән, тиҙлек мәғәнәһе). Миҫалдар: 1) Эргәләге ҡайын ботағына ҡунған сәпсектәр сипылда­ша, әрәмәлектә барҡылдаҡтар үҙ-ара һөйләшә, ҡайҙалыр сылты­рап Кәжән йылғаһы аға, ағастар араһынан төшкән ҡояш нурҙа­ры битте һыйпай, уның йылыһы ләззәтләндерә, шатлыҡлы хистәр t/ята (Я. Хамматов). 2) Әхмәт өҫтәлгә кире боролоп өлгөрмәне, Хөсәйен шәпләп килеп инде (һ. Дәүләтшина). 3) Индрил бик шәп атлай, мин уға саҡ-саҡ эйәреп барам (Д. Юлтый). 4) Юл кешене дуҫлаштыра, туғанлаштыра, һәм беҙ ҙә бер-беребеҙ менән ныгы-раҡ танышып, эҫенешеп алдыҡ (Ш. Бикҡол).

Тәүге "компонентының хәбәре ролен -п аффикслы хәл ҡылым башҡарған теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр, бер-бер артлы бул­ған эш-хәрәкәттәрҙе белдергәнлектән, йыйыу мәғәнәле булалар. Миҫал өсөн: Был ваҡытта инде ер кәрәк алымы тәрәнлегендә туңып, йылғалар яҫтыҡтай боҙ менән ҡапланып өлгөрә торғай­ны (3. Ураҡсин).

II. Компоненттары үҙ-ара сағыштырыу-ҡаршы ҡуйыу мәғәнә- һендәге теҙмә ҡушма һөйләмдәр. Төрҙәш компоненттар үҙ-ара йы- йыу мәғәнәһендә булһа, төрҙәш булмаған киҫәктәр йә сағышты- рыла, йә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Ғөмүмән алганда, сағыштырыу — ҡапма-ҡаршы ҡуйылыу ул теҙмә бәйләнештең тәбиғәтенә ярашлы. Был төр теҙмә ҡушма һөйләмдәр шулап уҡ телдә йыш осрай. Са- ғыштырыу мәғәнәһе тышҡы яҡтан бәйләнешһеҙлеккә (асиндетон- ға) ҡоролған була, ул, ғәҙәттә, интонацияны файҙалана. Айырым осраҡтарҙа ә теркәүесе лә ошо мәғәнәне белдерә ала. Миҫалдар:

Ураҡ урмаҡ — уйнамаҡ, бесән сапмаҡ— йән сыҡмаҡ (мәҡәл).

Иптәш ҡыҙҙары артабан уҡыу өсөн төрлө ҡалаларға таралды, ә Сажидә юғары белем хаҡында башына ла килтермәне (Н. Мусин).

Яңғыҙ имән урман булалмаҫ, Яңғыҙ бер ҡош оя ҡоролмаҫ, Яң­ғыҙ шишмә сүлдән яралмаҫ, Яңгыҙ әҙәм ҡала һалалмаҫ (Р. Шә­күр).

Телдәге ҡапма-ҡаршылыҡ мәғәнәһе контраслыҡ интонацияһы менән бергә ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре (ла-лә, ә, ләкин, әммә, тик, шулай ҙа, фэкәт, бәлки һ. б.) арҡылы грамматикалаша. Миҫалдар: Ул тырыштырып ойошторҙо ла бит, Фәрит вәғәҙә ит­кән ваҡытында уларҙы алырға килмәне (һ. Дәүләтшина). Йыйыш­тырылмаған әй йыйыштырылды, бешмәгән аш беште, ҡайнама­ған сәй ҡайнап сыҡты, ә ул һаман ҡайтманы (Я. Хамматов). Ул берәүҙең кандидатураһын әйтте әйтеүен, ләкин минең Йософ ағай тураһында яҙғым килә ине (В. Исхаҡов). Батша һалдаттары был урманды нисәмә тапҡыр һөҙөп сыҡҡан, әммә Хәбир батыр табыл­маған (3. Биишева).

Ҡапма-ҡаршылыҡ мәғәнәһе тәүге компоненттағы үҙенсәлекле «әйтте әйтеүен» йәки «әйтмәне әйтмәүен» тибындағы инверсной хәбәр һәм тура объект ҡушылмаһынан килеп сыга (ыңғай тәртип­тә: «әйтеүен әйтте» йәки «әйтмәүен әйтмәне» рәүешендә була). Бындай ҡушылмалар файҙаланылғанда, ғәҙәттә, һуңғы компонент кирелек мәғәнәһендә була, шул арҡала ҡаршы ҡуйыу теркәүестә­ре факультатив роль башҡара. Был типтағы конструкциялар йый­нау (ынғай) мәғәнәлә лә булырға мөмкин. Сағыштырығыҙ: 1) — Һәй­бәт булған булыуын, тик бына тирмәне аҙ ғына анауындараҡ, ҡалҡыуғараҡ ҡормағанһығыҙ икән (һ. Дәүләтшина). 2) Бындағы һуғыш оҙаҡҡа барманы барыуын, дошман тиҙ арала тар-мар ителде (3. Ғәлимов).

III. Бүлеү-ҡабатлау мәғәнәле теҙмә ҡушма синтаксик конструк- цияларҙа теркәүестәр (берсә, йә, йәки, ни, әле, әллә, йә булма- һа һ. б.) аралашып, сиратлашып, ҡабатланып килгән эш-хәрәкәт, хәл-ваҡиғаларҙы белдергән һөйләмдәрҙе тоташтырыусы грамматик сара ролен башҡара. Был төр һөйлөмдәрҙә ихтималлыҡ модалле- ген дә һиҙемләргә мөмкин. Миҫалдар: 1) Минең күкрәгемдә берсә күҙгә күренмәҫ ниндәйҙер йылы нурҙар бәрелеп рәхәтләндерә, берсә утлы уҡтар өтөп тишкеләй; йөрәгем берсә ҡыуанып тал­пына, берсә, әрнеүенә сыҙай алмай, күкрәк ауыҙын дөмбәҫләргә тотона (М. Кәрим). 2) Һәр йәкшәмбе көн йә ғәскәрҙәрҙең парады була, йә спорт ярыштары ойошторола (Ә. Чаныш).

IV. Бер-берсһен асыҡлаусы, тултырыусы һәм дөйөмләштереүсе һөйләмдәрҙән төҙөлгән теҙмә ҡушма синтаксик конструкциялар ҙа билдәле. Күпселек осраҡта улар теркәүесһеҙ, асыҡлау һәм көттө­рөү интонациялары менән бирелә. Ошо уҡ мәғәнәне хатта һөҙөм­тә теркәүесе менән теркәүес вазифаһын үтәүсе тимәк, әйтерһең модаль һүҙҙәре бирә ала. һирәгерәк осраҡта йәғни теркәүесе теҙ­мә ҡушма һөйләмдәрҙе ҡулланыла. Миҫалдар: 1) Аҙаҡтан маҡтап йөрөрһөң: башҡорт ҡунаҡсыл икән (М. Кәрим). 2) Мин Башҡор­тостан ҡатын-ҡыҙҙары араһында өс йондоҙҙо беләм: беренсеһе — үҙ ваҡытында ВЛКСМ-дың Әлкә комитеты, унан һуң ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты секретары булған Шәрифә Тимерғәли­на, икенсеһе — һ. Дәүләтшина, өсөнсөһө — 3. Биишева («Совет Башҡ.»). 3) Военкомат алдында һәр ваҡыттағыса йәнлелек: бер нисә егеүле ат тора, улар тирәһендә ир-аттан тыш ҡатын-ҡыҙ, бала-саға ла күренә (Н. Мусин). 4) Ул маяҡтарҙы кешеләр ҡулы тоҡандыра, йәғни кешеләр уларға үҙҙәренең аҡыл яҡтыһын, рух йылыһын, өмөт нурҙарын һалып ҡалдыралар (М. Кәрим).

Ҡайһы бер теҙмә ҡушма һөйләмдәр синкретиклашҡан мәғәнәгә

1 2

эйә булалар. Мәҫәлән: Мартта һауа торошо тотороҡһоҙ була: йә

з 4

бик тиҙ иретә башлай, йә ныҡ туңдырып ебәрә, ҡар яуа («Со­вет Башҡ.»). Был һөйләмдә 1-се һәм ҡалған өс компонент үҙ-ара асыҡлау төрөндә, ә 2-се, 3-сө һәм 4-се киҫәктәр бүлеү-ҡабатлау йөкмәткеле. Был һөйләмдең схемаһын түбәндәгесә күрһәтеп була:

Теҙмә ҡушма синтаксик конструкцияларҙы анализлағанда тағы шуны хәтерҙән сығарырға ярамай: беренсенән, теҙмә һәм эйәртеү­ле ҡушма һөйләмдәр араһында торған, күсмә типтағы күренештәр осрай; икенсенән, яҙма телмәрҙә теркәүестәр теҙмә ҡушма һөйләм киҫәктәрен генә түгел, синтаксистың ҡатмарлы берәмектәрен,тел­мәрҙең теҙем формаһын, хатта тотош абзацты ла теҙмә бәйләнешкә килтерә. Яҙма телмәрҙә яңы һөйләмде, йәнле һөйләү телендә фра­заны теркәүес менән башлап ебәреү ҙә йыш ҡына күҙәтелә.