52. Ҡатнаш ҡушма һөйләм

Әгәр ҡатмарлы синтаксик конструкция кәмендә ике баш һөй­ләм менән бер эйәрсән һөйләмдән төҙөлһә, ул ҡатнаш ҡушма һөй­ләм тип йөрөтөлә. Шуныһы характерлы: ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияла баш һөйләмдәр менән үҙ аллы һөйләмдәр эйәрсән һөйләмдәргә ҡарағанда күберәк була. Башҡорт телендәге ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр икегә бүленә: 1) асыҡ структуралы ҡатнаш ҡуш­ма һөйләм, 2) ябыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм.

Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм

Әгәр ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияла ҡаршы ҡуйыу, сәбәп, һөҙөмтә теркәүестәре бирелмәһә, эйәрсән һөйләм менән баш һөйләмдәргә теҙмә юл менән бәйләнеүсе үҙ аллы һөйләмдәр урын алһа, бындай ҡушма һөйләмдәр асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм тип атала. Улар поэзиянан бигерәк проза әҫәрҙәренә хас. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмдәр түбәндәгесә төҙөлә:

I. Улар бер аныҡлаусы һөйләмдән, ике баш һөйләмдән тора. Мәҫәлән: Ҡайһы илдең ҡоросо, баҡыры күп — шуның ҡоралы яҡ- шы, ҡеүәте ҙур (Ғ. Ибраһимов).

II. Бер аныҡлаусы һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән бәйләнгән бер һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән: Сәхипгәрәй ултырған кы- рандас күҙҙән юғалырға ла өлгөрмәне, Хәбибулла ҡарт менән Миң- леғәле эшкә тотондо (Я. Хамматов).

Бер тултырыусы һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән бәйләнгән үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Мәҫәлән: Ғүмер ҡыҫ­ҡа, тип һис көйөнмәйек, оҙайтайыҡ изге эш менән; иле, халҡы өсөн янған ғүмер иҫәпләнмәй үткән йәш менән (3. Биишева).

Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм бер ваҡыт Һөй­ләмдән һәм ике йәки өс баш һөйләмдән төҙөлә. Миҫалдар: Зама­налар үтеү менән генә, ҡорал төрҙәре үҙгәргән, уларҙы файҙала-

мы

ныу камиллаштырылған (Ғ. Ибраһимов). Иртәгеһенә иртәнсәк, ҡунаҡ ҡатындар сәй эсеп, ул-был иткәнсе, уйһыулыҡтағы аҡһыл томан таралды, үлән өҫтө кипгпе, ҡояш йылыһы артты (Я. Хам­матов). Хәйбулла юҡта, ҡояштың да нуры һүренке, ерҙең дә би­ҙәктәре тоноҡ, яҡынлашып килеүсе ҡойон да ҡурҡынысыраҡ (Ә. Хәкимов).

V. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкция бер сәбәп һөйләмдән һәм бер нисә баш һөйләмдән тора. Миҫалдар: Ураҡ менән Сүкеш йәшәгәнгә, донъя имен, ерҙә — бәрәкәт (Р. Ға- рипов). Бер юлы унар тонна бомба төшөп уһылдап ярылыуҙан ер һелкенде, тирә-яҡта ут ҡатыш ҡара ҡойон уйнаны, яңы ғына тыуған (ҡалҡҡан.— Ғ, С.) ҡояш һүнгәндәй булды, бөтә донъя ҡараңғыланып китте (Ғ. Аллаяров).

Тыуған илгә һөйөү артҡан һайын, Күрә алмау артты дошманды, Беҙҙең асыу киҫеп ташлай килде Ағыу телле йылан баштарын (Ғ. Сәләм)

VI. Бер сағыштырыу һөйләме, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән тоташыусы үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Миҫалдар:

Фашистар бүре булһа, А рыҫлан — рус ғәскәре, Арыҫландың туғаны — Данлы башҡорт частары (Ғ. Ғүмәр).

Был замандың намыҫ ҡапҡаларын Ҡағаһы ла күпме ҡағаһы, Утлы тамға битте көйҙөргәндәй. Күпме илдең керһеҙ йөҙкәйенә Килмешәктең уйыла дағаһы (Р. Бикбаев).

Бер шарт һөйләм менән бер нисә баш һөйләм асыҡ струк­туралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Миҫал­дар: Айыу йәки бүре килә башлаһа, ҡыуаҡтар шытырҙар, урман шаулар, йә булмаһа вәхши хайуан олорға тотонор (А. Карнай). Ҡыҙҙар иҫкә төшһә, егеттәр икеһе лә үҙгәрә: Михаилдың ҡарашын­дағы моңһоулыҡ бөтә, күкһел зәңгәр күҙҙәр нур сәсеп яна башлай­ҙар (И. Ғиззәтуллин).

Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм бер кире һөй­ләмдән һәм ике баш һөйләмдән төҙөлә. Мәҫәлән: һауалар һаман да күҙҙең яуын алырҙай булып зәңгәрләнһә лә, урмандар алтын төҫ­кә көндән-көн мулыраҡ мансыла, аяҡ аҫтында япраҡтар нығыраҡ ҡыштырҙай (Р. Бикбаев).

IX. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкция бер кире һөйләмдән, бер баш һөйләмдән һәм уларға теҙмә юл ме- нән бәйләнеүсе үҙ аллы һөйләмдән тора. Мәҫәлән: Шағәлегә ҡа- рағанда Миңлебикә өс-дүрт йәшкә өлкәнерәк, һәм, күпме генә кә- метергә һәм йәшерергә тырышмаһындар, был айырма барыбер хә­ҙер үк үҙен белдереп тора ине (К. Мәргән).

X. Ике эйә һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән бәйләнгән үҙ аллы ике һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән:

Кемдәр хурлыҡ күргән, кем иҙелгән. Шулар беҙҙең сафҡа теҙелер; Үлгән илдәр яңынан терелер, Ҡоллоҡ сынйырҙары өҙөлөр (М. Ғафури).

XI. Ике аныҡлаусы һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙ- мә юл менән теркәлгән үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Мәҫәлән: Меңле илендә быйыл йыйынды туҡтатҡандар икән, бер ниндәй ҙә бәйге-маҙар булмай икән тигән хәбәр тирә-яҡҡа таралып та өлгөрмәне, эш үҙгәреп китте (К. Мәргән).

XII. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм ике шарт һөй- ләмдән һәм ике баш һөйләмдән төҙөлә. Мәҫәлән: Япраҡ ҡыштыр- ланымы, ҡош-ҡорт пырылдап остомо — аттарҙың һырттары де- релдәп ҡуя, ҡолаҡтары тырпайып үрә тора (Ә. Хәкимов).

XIII. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкция ике шарт һөйләмдән, бер баш һөйләмдән һәм уларға теҙмә юл ме- нән тоташҡан үҙ аллы һөйләмдән тора. Мәҫәлән:

Ҡайғы баҫһа йөрәгең, Йәш тығылһа күҙеңә, Йылт ит тә бер тышҡа еыҡ, Ел осорор ҡайғыңды (С. Ҡудаш).

XIV. Ике кире һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән бәйләнгән үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән: Йөҙ-битем йыйырсыҡла- нып, сәстәрем ағарһа ла, шул пионер сағым һаман минең күңе- лемдә, ул — минең тынмаҫ йәшлегем шишмәһе, күңелемдең мәңге- лек рухи юлдашы (Х. Ғиләжев).

XV. Өс аныҡлаусы һөйләм, бер кире һөйләм һәм ике баш һөй- ләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Л\әҫәлән:

Ҡояш нурын болот ҡаплаһа ла,

Яҙ яҙлығын итә, иретә;

Ҡарҙар бөтөп, ҡара ер йәшәреп,

һандуғастар һайрар көн етә (Ц. Ғафури).

XVI. Ахыр сиктә, асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм ике ваҡыт һөйләмдән, бер кире һөйләмдән һәм ике баш һөйләмдән

төҙөлә. Мәҫәлән: Күлдең тирә-яғы йәй буйына шулай йәнле, күңел­ле булып торһа ла, көҙ яҡынлашып, һалҡын елдәр иҫә башлау ме-

ныу камиллаштырылған (Ғ. Ибраһимов). Иртәгеһенә иртәнсәк, ҡунаҡ ҡатындар сәй эсеп, ул-был иткәнсе, уйһыулыҡтағы аҡһыл ишман таралды, үлән өҫтө кипгпе, ҡояш йылыһы артты (Я. Хам­матов). Хәйбулла юҡта, ҡояштың да нуры һүренке, ерҙең дә би­ҙәктәре тоноҡ, яҡынлашып килеүсе ҡойон да ҡурҡынысыраҡ (Ә. Хәкимов).

V. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкция бер сәбәп һөйләмдән һәм бер нисә баш һөйләмдән тора. Миҫалдар: Ураҡ менән Сүкеш йәшәгәнгә, донъя имен, ерҙә — бәрәкәт (Р. Ға- рипов). Бер юлы унар тонна бомба төшөп уһылдап ярылыуҙан ер һелкенде, тирә-яҡта ут ҡатыш ҡара ҡойон уйнаны, яңы ғына тыуған (ҡалҡҡан.— Ғ. С.) ҡояш һүнгәндәй булды, бөтә донъя ҡараңғыланып китте (Ғ. Аллаяров).

Тыуған илгә һөйөү артҡан һайын, Күрә алмау артты дошманды, Беҙҙең асыу киҫеп ташлай килде Ағыу телле йылан баштарын (Ғ. Сәләм)

VI. Бер сағыштырыу һөйләме, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән тоташыусы үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Миҫалдар:

Фашистар бүре булһа, А рыҫлан — рус ғәскәре, Арыҫландың туғаны — Данлы башҡорт частары (Ғ. Ғүмәр).

Был замандың намыҫ ҡапҡаларын Ҡағаһы ла күпме ҡағаһы, Утлы тамға битте көйҙөргәндәй, Күпме илдең керһеҙ йөҙкәйенә Килмешәктең уйыла дағаһы (Р. Бикбаев).

Бер шарт һөйләм менән бер нисә баш һөйләм асыҡ струк­туралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Миҫал­дар: Айыу йәки бүре килә башлаһа, ҡыуаҡтар шытырҙар, урман шаулар, йә булмаһа вәхши хайуан олорға тотонор (А. Карнай). Ҡыҙҙар иҫкә төшһә, егеттәр икеһе лә үҙгәрә: Михаилдың ҡарашын­дағы моңһоулыҡ бөтә, күкһел зәңгәр күҙҙәр нур сәсеп яна башлай­ҙар (И. Ғиззәтуллин).

Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм бер кире һөй­ләмдән һәм ике баш һөйләмдән төҙөлә. Мәҫәлән: Һауалар һаман да күҙҙең яуын алырҙай булып зәңгәрләнһә лә, урмандар алтын төҫ­кә көндән-көн мулыраҡ мансыла, аяҡ аҫтында япраҡтар нығыраҡ ҡыштырҙай (Р. Бикбаев).

IX. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкция бер кире һөйләмдән, бер баш һөйләмдән һәм уларға теҙмә юл ме- нән бәйләнеүсе үҙ аллы һөйләмдән тора. Мәҫәлән: Шағәлегә ҡа- рағанда Миңлебикә өс-дүрт йәшкә өлкәнерәк, һәм, күпме генә кә- метергә һәм йәшерергә тырышмаһындар, был айырма барыбер хә­ҙер үк үҙен белдереп тора ине (К. Мәргән).

X. Ике эйә һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙмә юл менән бәйләнгән үҙ аллы ике һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән:

Кемдәр хур.шҡ күргән, кем иҙелгән, Шулар беҙҙең сафҡа теҙелер; Үлгән илдәр яңынан терелер, Ҡоллоҡ сынйырҙары өҙөлөр (М. Ғафури).

XI. Ике аныҡлаусы һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларға теҙ- мә юл менән теркәлгән үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Мәҫәлән: Меңле илендә быйыл йыйынды туҡтатҡандар икән, бер ниндәй ҙә бәйге-маҙар булмай икән тигән хәбәр тирә-яҡҡа таралып та өлгөрмәне, эш үҙгәреп китте (К. Мәргән).

XII. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм ике шарт һөй- ләмдән һәм ике баш һөйләмдән төҙөлә. Мәҫәлән: Япраҡ ҡыштыр- ланымы, ҡош-ҡорт пырылдап остомо — аттарҙың һырттары де- релдәп ҡуя, ҡолаҡтары тырпайып үрә тора (Ә. Хәкимов).

XIII. Асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкция ике шарт һөйләмдән, бер баш һөйләмдән һәм уларға теҙмә юл ме- нән тоташҡан үҙ аллы һөйләмдән тора. Мәҫәлән:

Ҡайғы баҫһа йөрәгең, Йәш тығылһа күҙеңә, Йылт ит тә бер тышҡа еыҡ, Ел осорор ҡайғыңды (С. Ҡудаш).

XIV. Ике кире һөйләм, бер баш һөйләм һәм уларга теҙмә юл менән бәйләнгән үҙ аллы һөйләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләмде барлыҡҡа килтерә. Мәҫәлән: Йөҙ-битем йыйырсыҡла- нып, сәстәрем ағарһа ла, шул пионер сағым һаман минең күңе- лемдә, ул — минең тынмаҫ йәшлегем шишмәһе, күңелемдең мәңге- лек рухи юлдашы (Х. Ғиләжев).

XV. Өс аныҡлаусы һөйләм, бер кире һөйләм һәм ике баш һөй- ләм асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма синтаксик конструкцияны хасил итә. Мәҫәлән:

Ҡояш нурын болот ҡаплаһа ла,

Яҙ яҙлығын итә, иретә;

Ҡарҙар бөтөп, ҡара ер йәшәреп,

!шндугастар һайрар көн етә (М. Ғафури).

XVI. Ахыр сиктә, асыҡ структуралы ҡатнаш ҡушма һөйләм ике ваҡыт һөйләмдән, бер кире һөйләмдән һәм ике баш һөйләмдән

төҙөлә. Мәҫәлән: Күлдең тирә-яғы йәй буйына шулай йәнле, күңел­ле булып торһа ла, көҙ яҡынлашып, һалҡын елдәр иҫә башлау ме­нән, күл был йәнлелеген юғалта, әллә ниндәй моңһоу бер хәлгә инә, ҡыр өйрәктәрс һәм башҡа ҡоштар туп-туп булып йылы яҡ­ҡа китәләр (М. Ғафури).