Полилог

Өс һәм унан артыҡ персонаждың (кешенең) үҙ-ара һөйләшеүе, фекер алышыуы формаһында бирелеүсе тура телмәр полилог тип атала. Ул түбәндәгесә белдерелә.

I. Өндәү һөйләмдәр формаһында. Миҫалдар:

Тағы ла бандиттар аҡырышты. Уларҙың ларылдауҙарын еңеп, урам баҡсаһы аша йәштәр тауышы ишетелде.

Беҙҙең бөтә иптәштәргә сәләм!

Беҙ үлмәбеҙ!

Беҙ үлһәк тә, беҙҙең көс ҡалыр!

Йәшәһен революция!

Йәшәһен бөйөк Ленин!... (һ. Дәүләтшина).

Уның балалар һымаҡ шатланып әйтеүе бөтәһен дә йәнләндер­ҙе...

һа-ай, Юлай! Ҡотло булһын Салауатың!

Батыр йөрәге менән тыуһын!

Хоҙай оҙон ғүмер бирһен!

Мәргән атһын, айбарлы аҙаматтар сафы артһын! (Ғ. Иб­раһимов).

IL Полилог һорау һөйләм рәүешендә бирелә. Мәҫәлән: Миңә һорауҙар яуҙыралар:

һеҙҙең ата-бабаларығыҙҙан берәй яҙыусы булғанмы?

Бэлла Ахмадуллина менән Евгений Евтушенконың шиғырҙа­рын яратаһығыҙмы?

Болгар яҙыусыларынан кемдәрҙе беләһегеҙ?

Сит ил яҙыусыларынан СССР-ҙа кемдәрҙе яратып уҡыйҙар?

— Болгарияға ниндәй маҡсат менән килдегеҙ?

— Рус шағирҙарынан кемде һеҙ нығыраҡ яратаһығыҙ? (Ә. Бик­чәнтәев).

III. Полилог өндәү һөйләм сифатында ла, һорау һөйләм тибын-да ла килергә мөмкин. Миҫалдар: Урмансылар бөтәһе бер юлы ғауғалаша башланы:

Туҡтамайбыҙ!..

Көндө юҡҡа әрәм итәйекме ни?..

Лесниктың ни ҡыҫылышы бар беҙгә?..

Әйҙәгеҙ, уның һүҙенә ҡарап торорға теге!.. (Н. Мусин).

Ярар, Сәлимгәрәй, барған ерҙәрең уң булһын, үпкәләп кит­мәйһеңдер бит?

Юҡ-юҡ та беҙҙе лә иҫкә ал, был яҡҡа юлыға ҡалһаң, үҙемә төш!

Ҡыҙың менән кейәүеңә ҡунаҡҡа килмәй ҡалмаҫһың, беҙҙе лә онотма!..

Эй, Сәлимгәрәй ҡорҙаш, йәш саҡтар бергә үтте, һине һа­ғынып иҫкә алырға ғына ҡалырмы икән?

— Ярар, нисек тә бәхетле йәшәгеҙ!.. (Д. Бүләков).

Тура телмәр менән автор һүҙҙәре араһындағы синтаксик мөнә­сәбәткә килгәндә, улар араһында, ғәҙәттә, эйәртеүле бәйләнеш була: автор һүҙҙәре баш һөйләм вазифаһын үтәй, тура телмәр баш һөйләмдән — автор һүҙҙәренән сығып бирелгән һорауға яуап ҡайтара, тултырыусы һөйләм йәки аныҡлаусы һөйләм булып ки­лә. Әгәр автор һүҙҙәрен тура телмәргә «тип» бәйләүесе тоташтыр­һа, тултырыусы һөйләмле эйәртеүле ҡушма синтаксик конструкция менән эш иткән булабыҙ; инде автор һүҙҙәре менән тура телмәр араһында «тигән» һүҙе ҡулланылһа, автор һүҙҙәре — баш һөйләм, тура телмәр аныҡлаусы эйәрсән һөйләм була. Миҫалдар: Бәләкәй саҡта урамдан илап инһәм, әсәйем әллә нисек ятһыныбыраҡ ҡа­рап тора ла, мине күкрәгенә ҡыҫып: «Бибигөлөм, һарыҡай гөлөм, мин бит һине алһыу-һары таң һыҙылғанда, һандуғастар һайра­ғанда таптым да һары һандуғас төҫөнә манып ҡулыма алдым»,— тип йыуата торғайны (Ғ. Әхмәтшин).

Ғимадиев Лениндың саҡырыу телеграммаһындағы «.Ҡораллы башҡорттарҙың Петроград эшселәре менән тығыҙ аралашыуы уларҙың коммунизм рухында тығыҙ бәйләнешен һәм үҙ-ара ихти­рамын тәьмин итәсәк» тигән һүҙҙәренең мәғәнәһен тағы ла тәрә­нерәк итеп аңлағандай була һәм ысынлап бойомға ашырылыуына сикһеҙ шатлана (Ф. Иҫәнғолов).

Әгәр тура телмәр бер генә һорауға яуап биреүсе, бер лексик әһәмиәткә эйә булыусы һүҙҙән торһа, ул автор һүҙҙәренә ҡарата тултырыусы йәки аныҡлаусы булып килә.