Инфинитив-модаль һөйләмдәр

Бер составлы һөйләмдәрҙең инфинитив-модаль тип исемләнгән төрө айырым хеҙмәттәрҙә, мәҫәлән, мәктәп дәреслектәрендә, эйә­һеҙ һөйләмдәр рәтендә ҡарала. Уны таныған хәлдә лә берҙәм ҡа­раш юҡлығы һиҙелә: ҡайһы бер телселәр инфинитив һөйләмдәр рәтенә тик бойондороҡһоҙ инфинитивтан булған бер составлы һөй­ләмдәрҙе индерһәләр, икенселәр хәбәре уртаҡ ҡылымдың ниндәй төрөнән булыуына ҡарап тормайҙар. Ошо ҡараштар нигеҙендә хә­бәре уртаҡ ҡылымдан (инфинитив) булған бөтә бер составлы һөй­ләмдәрҙе инфинитив-модаль һөйләмдәр итеп тикшереү дөрөҫлөккә яҡын булырҙай ⁷.

Инфинитив-модаль һөйләмдең исемендә үк уның төҙөлөшөнә һәм мәғәнәһенә ҡараған ике мөһим үҙенсәлеге билдәләнгән: 1) һөй­ләмдең грамматик нигеҙен инфинитив төҙөй; 2) ул ниндәй ҙә булһа модаль мәғәнәгә эйә була.

һөйләмде ойоштороусы предикатив үҙәк булған инфинитивтың тәбиғәтенә ярашлы рәүештә, инфинитив-модаль һөйләмдәрҙең ике төрә билдәләнә: 1) хәбәре вазифаһын бойондороҡһоҙ инфинитив башҡарган һәм 2) хәбәре бойондороҡло инфинитивтан булған һөй­ләмдәр.

Бойондороҡһоҙ инфинитив хәбәр ролендә сығыш яһау нигеҙен­дә инфинитив-модаль һөйләмдәрҙең бер нисә схемаһы ҡалыплашҡан.

Хәбәре тик бойондороҡһоҙ инфинитивтан килгән һөйләмдәр. Миҫал өсөн: Приказды оҙон тәнәфес ваҡытында уҡытыусылар бүл­мәһендә бөтә уҡытыусылар алдында укырға (С. Агиш); — Бар, апайыңдар менән еләк йыймаға (Ж- Кейекбаев); Эй, һеҙҙең менән һөйләшеп тел әрәм итергә (Ф. Иҫәнғолов); Беренсе майға ауылда Ильич лампалары балкытырға! (Н. Мусин).

Хәбәре бойондороҡһоҙ инфинитив менән һорау алмаштары булған (а) йә булмаһа төрлө киҫәксәләр ҡулланылған һөйләмдәр (б): а)— Ҡасан китергә?—- Иртәнән һуңға китергә (М. Ғафу­ри); Ҡайҙа касырға? Ҡайҙа булһа ла (Ф. Иҫәнғолов); Ни эшләр­гә? Тәүәккәлләргәме? (Н.Мусин); Инде ни эшләргә? Ҡайҙа ғына башты касырырға? (3. Ураҡсин); б) — Һеҙгә сәй яһар­ғамы?— тине Гөлнәфисә (С. Агиш); — Ауылға етә яҙғас, өҫ быс­ратып, өйгә сусҡа һымаҡ ҡайтып-инергәме ни? (Н. Мусин); Хәҙер үк өйөнә инеп сығырғамы әллә? (3. Ураҡсин).

Инфинитив-модаль һөйләмдәрҙең икенсе төрөнөң хәбәре бойон­дороҡло инфинитив + модаль һүҙ (йәки модаль мәғәнәле ҡылым) ҡушылмаһынан яһала. Үҙҙәренең грамматик структураһы һәм мә­ғәнәләре буйынса бындай инфинитив-модаль һөйләмдәрҙең ошондай типтарын күрһәтергә мөмкин.

Бойондороҡло инфинитив + кәрәк (кәрәкмәй, кәрәк тү­гел...) Мәҫәлән: Аҡһыҙ нисек түҙҙермәк кәрәк бала-сағаны? (Ж. Кейекбаев); — Бала-сағанан урҙырып, игенде әрәм-шәрәм ит­мәҫкә кәрәк (М. Ғафури); Һаман да кордон хеҙмәтен башкарыр-ға кәрәк ине әле (Ғ. Ибраһимов); Кешеләргә кисекмәҫтән дөрөҫөн белергә кәрәк ине (Ф. Иҫәнғолов); Ҡарағайлы участогында өс ҙур ғына күперҙе яңынан һалырға кәрәк (Н. Мусин).

Бойондороҡло инфинитив+жөж/сйк (мөмкин түгел, ярай, ярамай...) Миҫал өсөн: — Был ҡаҙармала беҙгә лә кунырға ярай торғандыр бит? (М. Ғафури); Берәй йомош табып Фатима кискә Салихаларға килергә мөмкин (Ж- Кейекбаев); Юҡ, һис былай калдырырға ярамай (Ф. Иҫәнғолов); Игенде ырҙында кышла-тырға ярамай (3. Ураҡсин).

Бойондороҡло инфинитив + тура килә (була, тура кил­мәй...). Миҫалдарҙың бер нисәһе: Миңә лә бер нисә көн эшһеҙ ка-лырға тура килде (М. Ғафури); Миңә ун биш йыл самаһы әҙәбиәт укытырға тура килде (С. Агиш); Башҡортта ҡатын-ҡыҙҙарға элек-электән ат өҫтөндә йөрөргә тура килгән (Ғ. Ибраһимов); Хәҙер инде Йәмиләгә Мөхәмәҙғәлене тынысландырырға тура килде (Ф. Иҫәнғолов); Сафа ҡартҡа ауылдарҙа оҙаҡ йөрөргә ту­ра килмәне (Ғ. Әмири); Ләкин тәбиғәттең күркәмлеге менән оҙаҡ кинәнергә тура килмәне (Ә. Гәрәев); Ситтән тороп булһа ла, укырға тура килер (Н. Мусин); Тамсылы дарыуҙы эсергә була (С. Агиш); Айырылырға яҙмаһын бындай ҡулдарҙан (Н. Мусин).