Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
teoret_mekh.doc
Скачиваний:
2
Добавлен:
01.05.2025
Размер:
4 Мб
Скачать
☆

17. Сақталу заңдарының кеңістік пен уақыт симметрияларымен байланысы. Импульстің сақталу заңы

Тағы бір сақталу заңы кеңістіктің біртектілігінен туындайды. Тұйық жүйенің біртектілігінен оның механикалық қасиеттері осы жүйені кеңістікте кез-келген бағытта параллель көшірсек өзгермейді. L – Лагранж функциясы өзгермейтіндей етіп шексіз аз көшіруін қарастырамыз. Параллель көшіру дегеніміз кеңістіктің барлық нүктелері түрлендіру кезінде бірдей қашықтыққа орын ауыстырады дегені, мысалы:

. (1)

Жылдамдығы өзгермейтіндей болып координатаның өте аз қашықтыққа орын ауыстыруы кезіндегі Лагранж функциясы L-дің өзгерісі былай жазылады:

(2)

Жүйенің барлық материалдық нүктелерінің қосындысын қарастырамыз. -ні қалауымызша ала алғандықтан, деп ала аламыз:

. (3)

Лагранж теңдеулерінен:

(4)

(5)

(2) қоямыз:

(6)

болса,

(7)

(8)

– импульс деп аталады. Ол жүйе қозғалысқа түскенде өзгеріссіз қалады.

18. Сақталу заңдарының кеңістік пен уақыт симметрияларымен байланысы. Импульс моменті сақталу заңы

Кеңістіктің изотроптығынан пайда болатын сақталу заңын қорытамыз. Кеңістіктің изотроптығы дегеніміз тұйық жүйенің механикалық қасиеттері сол жүйені кеңістікте кез келген бағытта бұрғанда өзгермейді. Осыған байланысты жүйенің шексіз аз бұрылуын қарастырамыз да, осы жүйенің Лагранж функциясы өзгермейтіндей етіп аламыз. – шексіз аз бұрылу векторын енгіземіз. Оның абсолюттік шамасы – бұрылу бұрышына тең, ал бағыты бұрылу осімен сәйкес болады.

Осы қарастырылып отырған кеңістіктің кез келген бір материалдық нүктесінің бұрылуының радиус векторының өзгерісін жазамыз:

. (1)

Себебі ; . (2)

Сонымен (3)

Ал бағыты бойынша жазсақ: (4)

Жүйенің бұрылуы кезінде радиус векторының тек бағыты ғана өзгеріп қоймай, олардың жылдамдықтары да өзгереді. Сонымен қатар осы барлық векторлар бірдей заң арқылы өзгереді: (5)

осы мәндерді Лагранж функциясының бұрылу кезіндегі сақталу шартына қоямыз: (6)

және (7)

ескерсек:

(8)

(9)

Циклдік орын алмастыру арқылы -ді сумманың алдына шығаруға мүмкіндік жасаймыз: . (10)

- қалауымызша ала аламыз. Сондықтан . (11)

Яғни тұйық жүйе қозғалысы кезінде (12)

сақталады. (12) – жүйенің импульс моменті немесе моменті деп аталады. Бұл шама аддитивті болып табылады. Өйткені, жүйенің күйі бұл бөлшектердің арасында өзара әсерлесу бар ма, жоқ па, оған байланысты емес. Сонымен тұйық жүйенің жеті қозғалыс интегралы бар. Олар: энергия және импульс пен моменттің үш-үштен алған құраушылары (алты қозғалыс интегралы). Момент туралы айтқанда бөлшектің радиус-векторы жайында айтылып отыр. Ал радиус-вектордың мәні санақ жүйесіне қатысты анықталады. Бастапқы нүктеден қашықтықта қалып отырған нүктенің және радиус-векторлары арасындағы қатынас мынаған тең: . (13)

Сондықтан: , (14)

Немесе . (14)

Егер болса, яғни жүйе тыныштықта болса, оның моменті координата басын таңдауға тәуелді болмайды. Ал шынында тұйық жүйе үшін импульс сақталғандықтан мұндай анықталмағандықтың осы моменттердің сақталуында мағынасы жоқ болады. Әр түрлі және санақ жүйесіндегі импульс моменттерінің мәндерін байланыстыратын формуланы қорыталық. инерциалды санақ жүйесі санақ жүйесіне қарағанда жылдамдықпен қозғалады. және инерциалды санақ жүйелерінің координаталары берілген уақытта сәйкес келгендіктен жылдамдықтары да сәйкес келеді:

, (15)

. (16)

Өрнектің оң жағындағы бірінші қосынды , яғни санақ жүйесіндегі момент. Ал екінші жағындағы

(17)

қосындыда инерция центрін ескере отырып:

. (18)

Бұл формула импульс моментінің бір жүйеден екінші жүйеге өткен кездегі түрленуін береді. – инерция центрінің жылдамдығы болса, – толық импульс болып табылады:

. (19)

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]