¥Лы би қалжың болмас

Нұрбай батыр сөзге де шебер адам екен. Бір күні біраз мал жоғальш, түн қатып іздеп жүріп, таңертең ерте жұрт тұрмай бір ауылға келеді. Қотанның шетінде тұрған бір адамға келсе Шоң екен. Амандасқаннан кейін, Шоң:

• Уа, кімсің?—дейді.

• Кереймін,— дейді Нұрбай.

• Керей болсаң атың кім?

• Атым Нұрбай.

• Нұрбай қарақшы сен бе едің?

• Сіздің ел қандай кісіні қарақшы дейтінін қайдан білейін, біздің ел қотанның шетінде жалғыз тұрғанды қарақшы дейтін еді!—дейді Нұрбай батыр.

— Жол болсын, неғып жүрсің?— дейді ІІІоң.

• Он бес шамалы жылқы алдырып, соны іздеп жүрмін.

• Сенің атың Нұрбай болса, бүгін алдырған жылқың он бес болса, ертең отыз болар,— дейді Шоң.

Бәрекелді, жоғалған жылқымның өзі де отыз еді. ӨзШ де сізді анығын айтар деп едім, анығын айттыңыз. Енді айғағым өзіңіз болдыңыз,— дейді Нұрбай.

• Қалжыңға түсінбейсің бе?— дейді Шоң. Сонда Нұрбай тұрып:

• «Ұлы би қалжың болмас, әділ би мылжың болмас» деген сөз бар. Би еместігіңді мойныңа ал, би болсаң малымды бер,— депті. Сол арада Шоң сөзден алдырып, Нұрбайға мал төлеп қайырыпты.

Наудың шақша дауы

Наудан насыбай сұрап атып, бір кісі шақшасьша қызы-ғып, қалайды:

• Жігіт, бұл шақшаны мен кісіге босқа бермеймін, жақындыққа жарайтын болсаң ал. Мен қолқа салғанда осы алғандағыдан да жомарт болсаң аласың,—дейді Hay. Сонда жігіт:

Бұдан да артық болармын,— дейді. Сөйтіп, жігіт шақ-шаны алып кетеді.

Келесі жылы Ңау қасы л бір ақсақал, бір атқосшы алып, шақша берген тамырына қолқа сала келсе, жігіт:

• Тұтамдай сиырдың қу мүйізіне қолқа сұрап ат арықтатып, осыншама жерге келер ме? Қайырып-ақ берер едім, балалар қайда тастағанын білмеймін, қарап таппадым,— деп маңайына жуытпайды.

Сонымен Hay жігітпен дауласып Бағаналы Барлыбай бидің алдына келеді. Жігіт алдын ала биге айтып, пара беріп қойған екен. Барлыбай би Hay алдына келісімен:

• Еи, бір мүйіз шақша даулап үш кісі келіп отыр деп еді, сен сол емессің бе? Шіркін, малдың тәттісін-ай, жігітім-ақ екенсің-ау!— дейді. Сонда Hay:

— Ей, Бағаналы Барлыбай би! ,

Менің шақшам жай шақша емес, жақсы еді.

Таутекенің мүйізінен істеген нақысы еді.

Төрт ат, қырық қой істеушінің ақысы еді.

Тоқсан меруерт көзі бар еді,

Егер құндап сатсаң, тоғыз ат,

Тоқсан қой болады деген істеушінің сөзі бар еді.

Берген ақымды азсынып тау қыстаймын деп балтамды алды, ой қыстаймын деп шотымды алды, көшіп жүремін деп наршамды алды, маған керек деп баршамды алды. Жау шапты деп төрт атымды алды, қалауым деп бөрте атымды алды. Қайқы бас қара атымды алды, тілік құлақ сары атымды алды. Бөрте атымның иесі бәсіре бием еді, өзі тұлпарға жиен еді. Барлыбай би, ендігісін өзің білер-сің,—дейді. Сонда шақша алған былай дейді:

• Қыстың қатты боларын лақ білер,

Күннің суық боларын құлақ білер.

Менің алғаным тұтамдай сиырдың мүйізі,

Мәнісін Барлеқең өзі-ақ білер.

Сонда Hay тұрып:

• Рас, қыстың қатты боларын тоқты білер,

Қара қойым жайылымы отты келер.

Пара беріп қоймасаң Барлыбайға,

Айтпаған істің мәнісін боқты білер,—

дейді.

Пара алған Барлыбай «мына пәле өзіме жабысар» деп сескеніп, шақша алғанға ақырыпты:

• Қандай шақша алғаныңды мен қайдан білемін, мынау азамат шақшасының сыпатын түгел айтты, шақшасын орнына сал,— дейді. Сонда би алдыңда жеңілген жігіт Науға:

• Әлгі айтқаныңызға шашым жететін емес, өзіңіз би, өзіңіз хан болып төрелігін де өзіңіз айтыңыз!—депті.

Сонда Hay:

—- Жігітім! Өзің ғой биге бастап келген. Қайыр енді, көп сөздің керегі жоқ. Бітейін, бітейін де кетейін. Мына екі кісіге екі ат мінгіз, екі шапан киғіз, Өзіме ат бастаған қасқа тоғыз байла. Қайыр, өзіме салдың, өзгесі салауат, сенде-ақ қалсын!—деген екен.